PENTSAMENDUAREN HISTORIA II

SARRERA.

Pentsamenduak ahalbidetzen ditu filosofia eta antropologia. Hau gabe ez dago ez filosofia ez antropologiarik. Hots, bi hauek pentsamendu motak dira (beste askoren artean). Gure disziplinekiko iritzi kritikoa izateko hauetatik kanpo kokatu behar gara, baina ez oso urrun.

Gizakiaren inguruko diskurtso, eztabaidak… aztergai izango ditugu. Arrotza dena eta, aldi berean, gurea landuko ditugu.

Gizakiaren ezaugarri unibertsaltzat jotzen ditugun horiek kolokan jarriko ditugu. Gerta liteke hori honela ez izatea.
poros (irtenbide) -> aporia (irtenbide falta).

Platonen “Oturuntza” (banquete)n poros eta penia (gabezia) lantzen ditu ->
jakintsua =/= filosofia =/= ezjakintasuna.

Filosofia: kausa-efektu (ondorio). Filosofia modernoan iraultza kopernikarra eman da.
Antzinako filosofian: objektua ezagutu behar zen. Horregatik ontologia egiten zen.

ONTOLOGIA* -> izan (gr. Eími) – den guztia (gr. Onta)
sum – ente /entidad ( existentzia) =/= gauza (edota ez-existentzia)
* Errealitatearen inguruko gogoetak.

Orduan, filosofia modernoan konturatu ziren mundua (objektua) ezagutzeko, lehenik mundua ezagutzen duena (subjektua) ezagutu behar zela.

Koxka: nola egin ontologia (gauzen azterketa) mundua ezagutzen duten horien ahalmen, gaitasun eta mugak ezagutu gabe.

Filosofia modernoarekin batera iraultza kopernikarra pentsamenduan: ontologiatik ----------- epistemologiara
(Errealitatearen (Ezagutzaren inguruko
inguruan bueltak) teoria)

Gure pentsamenduaren tradizioa Platon eta Aristotelesengandik dator. Mundua/natura zientifikoki azaltzea dugu helburu.
Platonen ideiak, Aristotelesen 4 kausak eta materia eta forma (hilemorfismoa)….
-> Nola aurkitu aldakorra den mundu honetan betierekoa den zerbait? -> betierekotasunarekiko obsesioa.

IZATEA	ZIENTZIA
Prozesua (devenir)	Iritzia (doxa)
Ez -izatea	-------------------

Platon (esentzia) erlatibismo sofistaren/doxa-ren aurka.

Hau da, bira kopernikarraren bidez ezagutu daitekeena eta ezagutzen dena zedarrituko dira (mugak)

Baina, hain inozoak al ziren errealitatean? Ez. Guretzat erraza da historia kontatzea baina ez zen horrela.

Panteoia inperfekzio batetik eraiki zen , kalkulu inperfektuen bidez. Ikuspuntuan pentsatuz eraiki zen. Hau da, hori ez zen ontologia hutsa. Baina tranpa txiki bat dago: antzinaroan ez zen subjektuaz hitz egiten, Modernitatera arte ez baitzen aintzat hartu.

KANT litzateke iraultza honen (iraultza kopernikarraren) protagonista funtsezkoa. 3 galdera planteatu zituen:

Ezagutza: zer ezagutu dezaket? (ezag. Teoria)

Etika: zer egin behar dut? (etika)

Teologia: zer itxaron dezaket? (erlijioa)

Galdera hauek garrantzitsuak dira guztiek subjektuaren ekintza azpimarratzen dutelako. Horregatik, laburbildu daitezke azken galdera honen bidez: ZER DA GIZAKIA?

* Beti subjektuaren arabera, subjektuaren baldintza/ahalmen/mugaren arabera ezagutu, sinetsi eta egingo dut dena.

*Subjektua bilakatzen da etika/epistemologiaren izatearen baldintza -> horiek ongi egiteko ezinbestekoa dugu subjektuaren inguruko hausnarketa bat burutzea.

Mundua eraikitzeko neure baldintzak ezagutu behar ditut. Subjektua litzateke Etika, Teologia eta Epistemologiaren baldintzak (hots, izatearen ukaezina). Subjektua ulertzean soilik izango dira ulergarriak besteak.

1.2. KANTEN arabera subjektuak 3 esparru metafisikotara jotzeko joera du era naturalean:

(munduaz haratago fenomenikoa ez den zerbait. Arrazoimenak jotzen du bertara).

- ARIMAREN IDEIA: Nik denbora ezberdinetan ezagutza eskuratzeko, atzean substratu bat egon behar da. “Ni” bat, ez dago esperientziarik haren inguruan, baina ezagutzak logika izan dezan suposatu behar dut.

- MUNDUAREN IDEIA: nik momentuan objektuen pertzepzioa daukat (fenomenoa). Baina ezagutzen dugula suposatzeko, intuizio horiek baliozkoak direla esateko, suposatu behar dugu hor badela mundu bat, beti hor egongo dela, nahiz eta bilakaeran egon.

- JAINKOAREN IDEIA. Intuizio datuak jasotzea. Ideia horiek ezin ditugu ezagutu, baina beharrezko baldintzak dira horiek suposatzea.

*METAFISIKA: etimologikoki meta ta phisika. Aristotelesen obra bat. Hitz honekin itzuli zen -> hain zuzen ere fisikaren aurrerakoia zelako. Fisikak Aristotelesentzat badu guztia eta bilakaeran dagoen guztia.

IZATEA ->
BILAKAERA -> FISIKA. Aristotelesek hausnarketa bat egin zuen bilakaeran
EZ-IZATEA -> dagoen orotik aurrerago dagoen zerbaitera

*KANTEN esparru metafisikoak ezin ditugu ezagutu. Esaten da horien osagarri egin daitekeen egokiena gizakiaren inguruko gogoeta bat egitea dela. Sekula ez gara haietara helduko baina agian gauza batzuk argituko ditugu.

Badirudi hemendik aurrera funtsezkoa izango dela mundua ezagutzeko (ontologia) epistemologia egitea eta hori egiteko aztertu behar dira ezagutzen duen subjektuaren baldintzak, besteak ongi ulertzeko -> filosofia egiteko, aurretik antropologia filosofiko bat egin behar da.

MAX SCHELER -> antropologia filosofikoa disziplina gisa finkatzen hasi (1920tik aurrera).
Modernoaren eragiketa

Mundua objektua (ezagutzen dena)
----------- : ----------------
gizakia subjektua (ezagutzen duena)

Subjektuak gauzen inguruan ezagutzen dabilenean, hauek sailkatzen, etiketatzen ditu. Etiketa horiek, ordea, ez dira unibertsalak. Adibidez: filosofia txinatarrean gizakia munduaren parte organiko gisa ulertzen dute eta beste kategoria batzuk dituzte.

Generoa multzo handi bat izango litzateke. Horren baitan hainbat azpimultzo aurkitu daitezke: espezieak . Honek, ezaugarri berezi bat azaleratzen du subjektuari erreferentzia egiteko, eta ezberdintasunak sortzeko beste multzoen artean.

Gizakia definitzeko esamoldeak: animalia politikoa/soziala, *

Generoa espeziea

*Aristotelesen definizioa

Animalia arrazionala -> Descartes
Animalia sinbolikoa -> Cassirer (mito, hizkuntza…)

Platonek gizakia definitzeko erabilitakoa: bi hankadun lumarik gabeko izakia. (gaizki irten zitzaionean -> azazkalak lauak dituena erabili zuen). Hortaz, mugatu behar dugu genero bat definitzeko, eta hori lortzeko ezberdintasunak hartzen dira kontuan. (ezberdintasun espezifikoak).

Antropologia (anthropos + loge/logos)
gizakia izendatzen du; adiera zabalago bat: (esan, hitza, esana, jakintza, arrazoia, neurria, propietatea, zenbaketa, azalpena, diskurtsoa…) Dena den, adiera hauek zerbait partekatzen dute:
1.- Gizakiaren inguruko ezagutza
2.- Gizakiaren inguruko diskurtsoa.

Antropologia desberdinak sailkatzeko lau modu:

Antropologia erlijiosoa. Erlijio jakin batean gizakiak duen papera eta bere naturaren inguruko diskurtsoa. Hori egiteko erabiltzen duen metodoa ez da metodo zientifikoa, gogoeta metafisikoa eta introspekzioa baizik. Honen barruan, antropologia mitologikoa ere kokatu genezake, gizakiak bere munduan duen paperari buruzko hausnarketa burutzen baitu.

Antropologia biologiko /fisikoa. Aurrekoaren guztiz kontrakoa. Sistema edo zientzien metodoa, gizakien inguruko diskurtso bat eraikitzeko. Positibismo eta enpirismotik hartzen dute metodoa. Gertakari hutsak hartu eta haietatik orokortasunera jotzen saiatzen da, hau da, kasu partikularretatik lege orokorretara ailegatu nahi du. Hau normalean, kausa-efektu bidezko azalpenekin egiten da. Biologia, adibidez, hemen kokatuko genuke. Honek aztertuko luke guk biologikoki ditugun ezaugarri batzuk.

Gizarte antropologia (EB)/ antropologia kulturala (AEB) . Zientzia edo adar oso zabalak hartuko lituzke (historia, etnografia, etnologia, politika, soziologia, erlijioa konparatuak, besteak beste). Hauen metodologiak natur zientziekiko harreman estua badu ere, gizakiaren askatasuna kontuan hartzen dute. Hau da, badakite giza esentzia ezin dela lege naturaletara mugatu. Lege orokorrek ez dute beti gizakien ekintzak mugatzen. Diltheyrekin lotuta dago hau, positibismoaren aurkako korrontea.

Kausa- efektoaren bidez lege orokorrak eraikitzen ditu eta aurreikusi dezake zer gertatuko den baldintza batzuen menpe gaudenean. Beti gauzatuko diren zerbait dira, bestela ez lirateke legeak.

Baina, gizakiak natura izateaz gain, erabakitzeko gaitasuna ere badu. Natura izan beharrean, historia duela esan genezake (prozesu historiko baten barruan kokatzen da eta bertan ezin da aurreikusi gertatuko den hori). Horregatik hemen joerak* eta ez legeak argitu nahi dira. *Ez dira halabeharreko ezer. Onartzen du prozesu batean murgilduta gaudela eta esentzia baino, existentzia dugula. Gertakarien bilakaera ikusi nahi da. Izan ere, kausa efektoko lotura hori ez da hain tinkoa gizakiarengan, organismo bat den heinean (Ideologia bat dugu…). Natur zientzien determinismotik ihes egiten du, baina ebidentziak kontuan hartzen ditu, natur zientzien gauza bera egin behar du ezagutza bermeago bat bilakatu ahal izateko.

Antropologia filosofikoa. Filosofiak beti du erlazioa ezagutzeko arazoarekin. Gizakia baino, gizakiak ezagutzeko duen arazoari dago lotuta, hau da, arazo epistemologikoari. Zentzu horretan ez du bere jakintza-objektua zedarritzen, baizik eta besteen ekarpenak hartu, antolatu, sailkatu eta juzgatu egiten ditu, hots, metodologia kritiko* bat erabiltzen du (* gr. krino). Esaterako, zer puntutaraino onartu dezakegu antropologia erlijiosoak duen jakintza? Zer zilegitasun dauka? Horregatik, antropologia lehena dela esaten dute askok, ingurukoen kritika egiten duena. Baina ez da soilik horretara mugatzen, baizik eta arazo bezala eta ez gai huts bezala hartzea gizakia proposatzen du. Ikusarazten digu nola gizakiaren natura irekia den eta bere esentzia mugatzea ezinezkoa eta kontraesankorra den.
-> Esentzia irauten duen hori da; mugatuta dagoen zerbait. Baina existentzia prozesu bat da, pausoz pauso eraikitzen dena.

Antropologia filosofikoa Iraultza kopernikarraren ostean jaio zen (Kantek emandako teoriaren ildotik, aro modernoan, “ni”aren eraikuntzarekin batera), hau da, objektua ezagutu aurretik subjektua ezagutu behar dela proposatu zen. Subjektua ezagutzen duen hori eta objektua ezagutzeko dagoen hori bezala bereiztu ziren eta arazoari heldu zioten. Dena den, zerbait geratu zer tartean: subjektua objektu bilakatzen hasi baitzen eta honekin batera ezagutzaren murrizketa bat, ikuspuntu batetatik ezagutzen dugun neurrian, alegia. Bestalde, subjektua objektibizatzen denean aporia bat gertatzen da, ezinezkoa delako. Objektibizatzea esentzia bat esleitzearekin loturik doa baina subjektuaren existentzia ezin da zedarritu. Baina, beti dago ikuspuntu bat subjektutik at eta horregatik munduari heltzeko era bat baino gehiago dago.

Beste alde batetik, gure kasuan ezberdintzen dira: 1.- natura biologikoa; 2.- gure ingurumena eraikitzeko beharra.
Halaber, antropologia filosofikoa amaierarik gabeko zientzia bat da, gure buruari erantzuten baitio eta, horregatik, gu erantzunen jakitun gara (erantzun horiek baldintzatzen dute gure bizimodua). Era berean, ez du posible antropologia kulturalak lortzen dituen behin betirako erantzunak eskuratzea.

Izate fisiko/biologiko

Izate sinboliko -> mitologia, erlijio, antropologia. Beste era batera ulergarriak direnen erreinua, alegia, bere burua eta estatu formak, besteak, askatasuna… Horregatik defendatzen du gizakia izaki irekia dela, hau da, bere bizimoduan eragina izateko gaitasuna duen izakia, bere burua sinboloen arabera eraiki eta berreraikitzen duena.

Aintzinetik ulertu da hau horrela:

Hominitas (gizaki moduan ulertzeko animalia berezi hau. Izendapen honek sailkapen bat sortzen du, multzo baten pean kokatzearren gizakia). -> biologikoagoa

Humanitas (ideal batekin lotzen da, nolakoa izan behar den gizakia). Ideal honek gizakion portaeren mugaketa dakar.

Hortaz, eraikuntza nabarmena da; gizatasuna mugatzen gaituen zerbait baita , zedarritzen da zer den gizaki izatea.

Adibidez, Soflokes -> gizakia goraipatzen du, baina esaten du hoberenerako eta okerrenerako heltzeko gai den izakia (erailtzeko gaitasuna baina salbatzen du ere, aldi berean)

Humanitas delako hori existentziarekin lotuta doan alderdia izan liteke (bere inguruko ideia bat eraikitzen du, ez du izaera berezkorik. Dena den, natura ordezkatzera ailegatzen dela eta gu baldintzatzera ere esan genezake), hominitas gehiago ezaugarri fisikoen esku doan heinean.

(existentziaren kontzeptuaren bidez gizakia arazo bezala ulertzen da, inolaz ere gai bezala). Une oro eraikitzen dugun zeozer eta gutaz eraikia den heinean, aldakorra da (beraz, behin betirako eraikuntza sortzea ezinezkoa da).

antropologia kulturala: gizakiak duen bilakaera aztertzen du (edo hizkuntza, historia, etnia…) Gai zehatz batzuen inguruan dabil

Antropologia filosofikoa: gizakiaren estruktura, edo honen ezaugarriak darabiltza (eta izakiaren bi alderdi horien arteko arazoari heltzen dio).

Beste era batera esanda, bereizketa honek gizakiaren ezaugarrien ulermen maila ezberdinei egiten die erreferentzia, baina solapatu edo elkartu daitezke. Horregatik, antropologia filosofikoaren baitan aurkitu ditzakegu beste disziplinei dagozkien metodoak. Bestalde, xede ezberdinak dituzten zientziak dira.

Filosofia -> tentsio bat azaleratzen du.

Ezjakintasuna -------------------------------- jakituria
hemendik askatzeko saiakerak	bidea, nahia, grina….

Arazo honek epistemologiarekin parekatzea ahalbidetzen digu, izan ere, galdetzen dio bere buruari zer den ezagutza edo nola bermatu daitekeen.

Filosofoen lana argudioen bitartez burutzen da, era arrazional batean ezagutza eraikitzeko saiakerak baitira (justifikazioa beti atzetik ate joka dabil)

Aitzitik, bestelako zientziak paradigmetan oinarritzen dira eta handik behaketa/azterketa burutzen dute. Baina filosofian paradigma ezberdinen inguruko hausnarketa ematen da. Dena den, onartu beharra dugu filosofoak gehienbat eraikitakoa eraitsi duela, zerbait berreraiki beharrean. Honek ikusarazten digu atzean arazo bat dagoela. Hau da, gure eguneroko bizitzan normaltzat jotzen dugun hori beste testuinguru batean arrotza izan litekela. Hortaz, filosofoen lana aurreiritziak uxatzea da, bestelako perspektiba batetik ikusteko. Aldentzea mugak ikusteko.

Nietzsche -> tradizio sokratikoaren azterketa sakona. Ongia / gaizkia edo egia deitzen dugun hori gure paradigmen ondorio da. Guk sortutako sistemak , gaitasun batzuk eskaintzen dizkigutenak.

Levi Strauss -> landa lanak egin ostean bererarentzako ohikoa zen testuingurura bueltatzea gustuko zuen, automatismoak errazago identifikatu ahal izateko.

Ondorioak:

Beste ohiturak ikasteak “arrotzatasunaren” kontzeptua argitzen digu, hau da, kanpoa eta barrukoaren automatismoak azaleratzen ditu. Bestea ulertzeak gurea bera ere ulertarazten digu. (gure pentsatzeko modua bada eraikuntza historikoa). Pentsatu gabekoa pentsatzea; tradiziotik irtetzea.

Atzera pausua ematearen garrantziaz jabetzea

BIBLIOGRAFIA.

E. Cassirer. Antropologia filosofica: una introducción a una filosofía de la cultura, trad. De E. Ímaz, Ménizo: FCE (1. Zatia: II, III; IV, V;; 2. Zatia VI, XII)

M. Morey. El hombre como argumento, Barcelona: anthropos, 1987 (1,2,3)