EGILEA: NAHIA SANTANDER FILOSOFIA EHU DONOSTIA KURTSO 2015-2016 EGILEA: NAHIA SANTANDER HAUSNARKETAK, EZTABAIDAK…

1. GAIA. BIZIMODUAK

Lan honetan Bizimoduak gaiari dagozkion testu batzuetatik ikuspuntu ezberdinak eratzea da nire helburua. Alegia, nola baldintzatzen gaitu gure bizimoldeak garen hori eraikitzean? Bizi dugun hori Mendebaldeari baino ez dagokio? Zein puntutaraino gara etnozentristak teoria antropologiko bat sortzean? Hainbat eta hainbat galdera daude gure nortasunari dagokionean eta hauei, modu xume batean bada ere, aurre egitea gustatuko litzaidake. Horretarako, lana eramangarriagoa egite aldera, landutako obretatik ateratako zenbait auzi planteatu nahiko nituzke, egungo gizarte ereduaren ezaugarriekin bat egiten dutenak, hain zuzen ere.

Lanari hasiera ematearren, gustatuko litzaidake nola igaro garen bizimodu mota batetik bestera aztertzea, egondako aldaketa sozio-ekonomiko eta kultural horien eskutik agertutako ondorioak aintzat hartuz. Honako pausua ikertzeko, hainbat teoria eraiki dira antropologiaren historian.

biologia ebolutiboaren teoria, naturaren, hau da, geneen eragina azpimarratu izan zuelarik gure bizimoduak sortzeko orduan. Eskola honetan Johnson eta Earle bezalako autoreak kokatu ditzakegu, betiere, esan bezala, biologiaren bidetik aztertu dutelarik gizakiaren “berezko” portaera. Zentzu honetan, azpimarratzen dituzte generoen artean dauden ezaugarri ezberdinek ekar dezaketen ondorioa gizartea antolatzeko orduan, bakoitzak bere estrategia propioak omen dituelarik elkartzean: gizonak emakumezko gazteen bila doaz, emakumeek gizon indartsu eta boteredunak eskuratu nahi dituzten heinean; jelosia eta bikotearen jabegoa izatearen nahia; gizonezkoen territorialitatea batez ere lurralde emankorren aurrean; gizonezkoen joera naturala zapalkuntzarako; pertsona boteretsuak imitatuz eskuratzen dutelarik izango diren hori, inoiz ez hautespen naturala delarik bilakatutako pertsonaren izaera. Ezaugarri hauek guztiak egon omen dira gure portaera baldintzatzeko orduan, betiere giza senaren oinarrizko aginduari jarraitu diogularik: ugalketaren beharra. Hau da sortzen dituena estrategia ezberdinak, eta generoen arteko desberdintasunak. Baina, benetan irizpide hauek azaldu dezakete unibertsaltzat jotzen den salto hori? Gizonezkoa izatez agresiboa da? Eta jeloskorra? Ezezkoan nago. Nire ustez, egungo patriarkatuak barnerarazi dizkigun jarreren proiekzioa dugu honakoa. Birprodukzio hutsa. Horregatik, gizakiaren portaeren aldaketa aztertzeko, egondako beste teorietara joko dut.

Sustantibismoaren arabera, Polanyik egin nahi zuen bezala, arau sozialak dira aztertu beharrekoak, hauek zelan baldintzatzen duten gure portaera aztertu ahal izateko. Bide beretik ere, bestelako teoriak ditugu:

Formalismoa aurrekoarekin oso lotuta, baina ñabardura batzuekin portaera ekonomikoari dagokionean: etekina bilatzea ez da beti gizakiak bilatzen duena eta arrazionalitatea da azpimarratu egin behar dena. Hauek bezalako eskolen ustez, portaera, kulturala den heinean, ezin da azaldu biologiaren bidez.

Materialismoa, ordea, aurreko bien aurkari gisa ulertu dezakegu, errealitate materialaren gorabeherak aintzat hartuz eta, egoera kulturalaren ezaugarrien bidez aztertuz. Finean, lan honetan ikusiko dugun bezala, ez dira hain errealitate kontrajarriak. Giza bizitzan elkartzen dira bai biologia eta baita kultura ere.

Arestian aipatutakoarekin jarraituz, hain gai labainkorraren aurrean gaudenez, hainbat modu proposatu dira portaera mota ezberdinak sailkatzeko eta aro batetik bestera igarotzeko “jauziak” bereizteko. Kottakek, Cohen-en ekarpena oinarri, portaeren aldaketen baitan lau pausu bereizi zituen, besteak beste:

ehiztari-biltzaileen etapa, familia funtsa zelarik adinaren araberako funtzioak zehaztuz, nolabaiteko hierarkizazio oinarrizkoa ezarriz

ortugintza, tokian tokikoa, emankorra diren lurraldeak aukeratuz, fruituak bezalako bitartekoak eskuratzearren

artzaintza, aurrekoaren ezaugarri antzekoekin

nekazaritza eta abeltzaintza, sedentario delarik. Azken honetan, esan genezake, egun ezagutzen dugun gizartearen oinarriak aurkitu daitezkeela: izan ere, sedentarismoak, lanaren banaketa sexuala ekarri zuen, bi mundu dikotomikoak bereiziz (publiko, pribatu) eta, halaber, botere politiko izatearen aren beharrari erantzuten hasi ziren.

Dena den, esan beharra dago nahasmen handia egon dela eboluzioaren faseak izendatzeko eta finkatzeko orduan. Askotan, egilearen araberakoak dira honakoak eta horregatik, arazo handiak sortu diezazkigukete. Beste izendapen bat gogora ekartzearren, Johnson eta Earleren sailkapena izango litzateke. Hauen arabera, hiru etapa ezberdin daude:

familia-taldea, biziraupena bermatzearen oinarrizko harremana delarik. Honakoa, biziraupena eskuratzearen bidean agertu dakizkiokeen arazoen arabera moldatzen da ingurugiroari, horregatik “oportunistatzat” izendatu ohi da. Talde honen baitan bi azpi-talde bereiztu zizkiguten, populazio kopuruaren arabera: kanpaldi-familia, zeinetan lanaren banaketa sexuala oinarrizkoa aurkitu daiteke, baina ez botere finkorik eta, herrixka-familia, zeinetan laborantza xume baten aztarnak aurkitu daitezkeen.

talde- lokala, helburu komun bat eskuratzearren sorturikoa eta, askotan, senidetasunaren harremanei jarraituz. Kasu honetan ere, bi azpi-talde bereizi zizkiguten: talde burugabea, familiatan banatuta eta, Gizon Handiaren kolektibitatea, komertzioa, arriskua eta barne gatazkak konpondu behar zituelarik, hau da, taldearen buruzagia eta ordezkaria dugu honakoa.

Eskualde Mailako Erakunde Politikoa, non produkzioaren soberakinak direla medio, elite baten boterea eta kontrola eratzen hasi ziren. Hortaz, eliteak ekonomiaren kontrola dauka, taldearen biziraupena bermatuz baina baita ere, euren boterea babestuz.

Johnson eta Earlek zabaldutako bidetik, gustatuko litzaidake hauek aurkezten diguten iraupeneko ekonomiatik ekonomia politika igarotzeko pausuan sakontzea, alegia, familia-taldetik Eskualde Mailako Erakunde Politikora. Baina, berritzailetzat jotzen dudan heinean honako ekarpena, hura komentatu nahiko nuke. Izan ere, guztiz bioligizista-zalea den ikuskera gainditzen du, kulturaren erreinuaren ezaugarriak ere aintzat hartzearren. Hau da, egile askok areriotzat hartutako bi mundu horiek, uztartzen dituzte honakoek. Ikusiko dugu zelan:

Lehenik eta behin, taldeak sortzen dira elikagaien bilaketa, arropa, etxea edota babesa bezalako beharrak asebetetzea erraztearren. Orduan, nolabait, iraupeneko ekonomia hasten da. Funtsean, honakoa etxeko ekonomia da. Puntu honetan, kontuan hartu beharrekoak dira behar horiei eusteko dauden bitarteko materialak. Izan ere, zenbat eta jende kopuru handiagoa, orduan eta baliabide gutxiago egongo dira. Halaber, eskasia handitze horrekin batera, konpetentzia areagotzen da, hau da, munduak eskaintzen dizkigun bitartekoak mugatuak diren heinean, “indartsuena denaren” esku geratzen da biziraupenerako gaitasuna. La evolución de las sociedades humanas testuan defendatzen duten bezalaxe, hemen kokatuko litzateke aldaketaren motorea, hots, beharrek garamatzate alternatiba berriak eraikitzera. Baina, aldaketa horiek aurrerantz doazela ez dut batere garbi ikusten: egun, Fracking bezalako teknikek ahalbidetzen badute ere gasaren lorpena, “Naturaren diruarekin” ordaindu beharrekoa ikaragarri garestia da. Teknologiaren gailentzea bai, baina era jasangarri batean?

Iraupeneko ekonomia berreskuratuz, esan beharra dago helburua etekina lortzea ez den heinean, egonkortasuna haren oinarria dela. Izan ere, iraupeneko ekonomiak produkzioa eta haren etekina handitu nahi beharrean, etxeko beharrak asebete nahi ditu ahalik eta koste txikienean. Zentzu honetan, biztanleria kopurua handitzen bada, baliabide naturalak mugatuak suerta dakizkieke taldekideei. Hots, zenbat eta biztanle gehiago, orduan eta behar gehiagori egin behar zaie aurre. Aldaketa honekin batera, teknologiaren aldaketa ere dator, hau da, agortzen diren baliabideen aurrean, bestelako bideak arakatu behar dira. Hortaz, baldintza materialen aldaketekin batera eratortzen da teknologia eta ekonomiaren birmoldaketa, hau da, iraupeneko ekonomiak egonkortasunari tinko eutsi nahi badio ere, ingurumenaren gorabeherek (edota biztanleriaren hazkuntza baliabide mugatuekin batera) oztopatzen diote. Ez dugu ahaztu behar biztanleria asebeteko dituen baliabideak, ingurumena zein teknologiak baldintzatzen dituztela.

Baliabide mugatuak, modu batean edo bestean partekatu behar izateak, familien arteko konpetentzia gero eta handiagoa dakar: bakoitzak bere beharrak asetu nahi ditu. Orain arte, faktore materialei erreparatu diegu, hau da, gure biologiatik eratorritakoak. Baina, gizakiaren ezaugarri ezinbesteko bat aintzat hartu beharrekoa da, errealitate sinbolikoa sortzeko gaitasuna, kultura hain zuzen ere. Lehiakortasunak Hobbesek deskribatutako elkarren arteko gudara eramaten bagaitu ere, estrategia sinboliko berriak sortu ditzake gizakiak bere burua babestearren. Horrela aurkitu ditzakegu oinarrizko elkartasunaren zantzuak zein bizitza soziala arautuko duten kodeen sorrera, lehiakortasun geroz eta handiagoaren aurrean biziraupena posible egiten duten horiek. Hortaz, hasieran independenteak ziren familiek errazago dute elkarren arteko harreman bat ezartzen badute. Taldeen arteko loturak eta harremanak arautzen dituzten mekanismoak dauden heinean, ekonomia politikoaren aurrean gaudela esan genezake.

Arestian aipaturiko ekonomia politikoaren gailentzearen baitan, familien beharrei erantzuteko ezarritako kodeak, instituzio sozialetan gauzatu behar dira, hau da, ekonomia arautzeko forma berriek boterearen beharra dute. Lehenik eta behin, esan beharra dago instituzio horiek eratu ahal izateko, soberakinen beharra dagoela, hots, produkzioaren etekina behar materialak asetzeko eta inbertitzeko erabiltzen da. Hortaz, hasierako iraupeneko ekonomiak egonkortasunari heldu nahi bazion ere, lehiakortasunaren gailentzeak eta soberakinen beharrak instituzioak ezartzeko, ezegonkortasunera darama. Horrela, zenbat eta lehiakortasun handiagoa, orduan eta gehiago zabalduko da ekonomia politikoa. Zentzu horretan, esan genezake, ekonomia politikoa iraupeneko ekonomian zeuden arazoei aurre egiteko tresna gisa eratu zela. Hori dela eta, ekonomia arautzeko instituzioen inbertsio eta hedapenak dakarren etekinaren bidez garatzen dela ulertu dezakegu. Dena den, hasieran amaitezina zirudien handitze horrek, familien soberakinetan dituela bere mugak esan genezake. Izan ere, ezin da handitu inbertsio hori gabe. Baina familiek onuragarri gisa uler dezaten instituzio ekonomikoetan inbertitzea euren dirua, etekin bat aterako dutela ikusi behar dute. Etekin hori, gero eta lehiakorragoa den mundu horretan ondo bizitzeak ekarriko dio: ekonomia politikotik at, ez dute instituzioen laguntzarik izango, modu erraz batean azalduta.

Orain arte aipaturiko arazo nagusia, baliabide materialen mugek dakartena izan da. Baina, marxismoak beste arazo oso garrantzitsuaren berri eman digu: boterearen gehiegikeria. Izan ere, instituzioetan dauden eliteek, guztion ongizatea bermatzeko gailendu baziren ere, erraz baino errazago erabili dezakete euren boterea “barne-nahiak” asetzeko. Hau da, iraupeneko ekonomian agertutako beharrei aurre egiteko boterea ezarri dela defendatzea, estrategia gisa erabili daiteke. Botereak herriaren aurrean esan dezake gehiengoaren ongizatea bilatzeko egiten duela lan, beraien beharrak baino asebetetzen dituen heinean. Halaber, boterean dauden heinean, etekina lortzeko produkzio-bideak eskuartean izanik, gizartearen ekonomiaren antolaketa goitik behera kontrolatuko dute. Horrela, beti aurkituko dira gizartearen gailurrean, euren burua gero eta gehiago handituz. Zentzu honetan, gizartearen estratifikazioa uler dezakegu: batzuk goi maila batean eta beste batzuk, haien aginduei jarraituz. Aipaturiko elitearen bidegabeko ustiaketa dela eta, behe maila batean kokatuta daudenak, zapalkuntza egoera batean murgilduko dira: euren ongizatea bilatu beharrean, eliteak gutxi batzuen mesedetan erabiliko du ateratako etekina. Halaber, esan bezala, instituzioek beharrezkoa dute familien inbertsioa. Horregatik, langileek, hein batean, euren lan indarra saldu behar diete elitean daudenei. Esan genezake, euren bizitzarekin aurre egitea baino, elitearen ongizatea bermatzeko balio duela lanaz egiten den erabilpenak.

Atal honetan esandakoa laburbiltze aldera, zera esan genezake: biztanleria kopuruaren gorabeherak, agortzen doazen elikagaiak eta, hauen artean sortutako talkak aldaketa sozio-kulturalaren motorea dira. Honen gainean eraikitzen da sistema sozial guztia: ekonomiatik hasita, botere politikotik igaroz eta hauek justifikatzeko eraikitako mitoetara helduz (erlijioa, kasu). Sortutako eskasiari erantzun behar izateak zuzeneko eragina dauka gizartearen antolaketan eta bizimoduan. Lehenik eta behin, arestian aipatu bezala, paregabeko argudioa da Boterearen gehiegikeriak justifikatzeko. Horregatik, zapalduak eta zapaltzailearen arteko talka nabarmentzen da. Batzuk ondo bizi baino ez dute nahi. Besteek, aitzitik, agortzen doazen baliabide materialak eskuartean izan nahi dituzte. Horrela, ekonomia kontrolatzen duen elitearen boterea gero eta handiagoa izango da, gehiengoa ezbehar bortitzenean murgilduz. Baina, zapalkuntza bermatzen duen gizarte bat eratzeaz gain, eragin gehiago ditu “etekin handiena” bilatze horrek: baliabide materialen agorpena. Hau da, ekonomia politikoak gurpil zoro batean murgiltzera garamatza. Beharretatik, lehiakortasunera eta, handik, berriro ere beharretara. Honi aurre egiteko, mendebaldean gailendutako ekonomia ulertzeko moduari muzin egin behar zaiolakoan nago. XXI mendeko ekonomiak etekina handitzeari baino ez dio erreparatzen. Honek goitik behera baldintzatzen du gizartearen izaera eta antolaketa: botereak besteen aurrean lehiakorrena izan nahi du, gizartearen benetako nahiak baztertuz. Horregatik logika hau eraldatuz gero, gizartearen antolaketa zein ekonomia ulertzeko moduak aldatu daitezkeela uste dut. Finean, gizabanakoak dituen interes propioak daramala ekonomia arautzera ez da beti egiazkoa, hau da, indibidualtasunetik at irudika dezakegu ekonomia alternatibo bat. Zentzu honetan, nire ustez, antropologiak dauka erantzun posibleen artean pista bat. Izan ere, beste gizarteei begira, gurean baliagarriak diren praktikak aurkitu ditzakegu eta, horrela, ikusiko dugu nola baldintzatzen dituzten instituzioek ekonomia arautze hori. Adibidez, Malinowskiren aurkikuntza aintzat hartuz, ikusi dezakegu nola behar materialei asetzea ez dela beti gizabanakoek duten helburu bat. Materialtasunetik at egon daiteke ekonomia mota bat, kasu honetan kula delako hori. Hortaz, ekonomiak ez dauka bere oinarria faktore biologikoetan, baizik eta gizartearen egituraketan. Horregatik, egun gero eta handiagoa den baliabide falta horren aurrean, dugun irtenbiderik hoberena mendebaldean gailendutako ekonomia lehiakor hori baztertzea da eta gizartea antolatzeko bide berriak zabaltzea. Kapitalismo basatia, nire ustez, Ama Lurrari eta gizakioi gertatu zaigun “aurrerapen” arriskutsuena da. Finean, baliabideak agortzen ari dira elite txiki baten gehiegikeria asetzeko. Honen aurrean, nire ustez etekin indibidualari erantzuten dion ekonomiaren ordez, guztion bizitza atseginagoa egingo duen ekonomia mota bilatu behar da.

Orain arte esandako guztia kontuan izanik, galdera bat darabilt buruan etengabe, alegia, non kokatu dezakegu ehiztari-biltzaile izatetik etxeko ekomomia batekin boteredun gizarteak igarotze zubia? Eta, zergatik eman zen leku batean eta ez bestean? Zein baldintzatan? Eta kapitalismoa? Honakoa aztertzeko, gustatuko litzaidake Goody eta Diamondek luzatu zizkiguten ekarpenetan.

Honako jauzia Neolitikoan kokatu ohi da, alegia, K.A 10.000 eta 9.000 urteren artean. Hau da, Neolitikotik aurrera sortutakoa “lehenengo gizarte aberatsa” dugu, Shalinsek esan zuen moduan. Batzuek, bide beretik, ulertu dute Neolitikoa baino lehen, giza historiaren %1 baino ez zela garatu. Aro honetan, esan bezala, nomadismoaren aurrean, zoriak gidatuta, sedentarismoa gailendu zen bi aurkikuntzek deiturik: nekazaritza eta animalien etxekotzea inposatuz. Finean, honakoek ekosistemen giza- menperatzea ahalbidetu zuten. Beharrei erantzuteko, natura menperatu zezaketen. Ordutik, naturak ez zuen gehiago baldintzatuko gizakiaren bizitza. Planto egin ziezaioketen. Hortaz, esan genezake, ustiaketa aurrera eramateko produkzio sistema berriak eskuratu zituztela eta, hauei esker soberakinak agertu ziren produkzio horretan. Honen aurrean, lehenago azaldu bezala, botere politikoaren beharra gailendu zen, gizarte hierarkizazioa ezarriz. Horrela, ikusi dezakegu nola nekazaritza produktuen soberakinak kapitala bihurtzen direnean, inbertitzen diren hazten ari diren instituzio berrietan, hau da, bitartekoen jabeek horiek dakartzaten etekina beste esparrutan inbertitu zezaketen, euren boterea handituz eta handituz. Hau guztia dela eta, hoberantz zihoan giza bizitza, egonkortasunerantz, segurtasunerantz, arazo berrietan murgildu zen: handitzen hasi zen populazio kopurua, baliabide mugatuekin amaituz, elitearen eskuartean zeuden produkzio sistemez baliatu ezinik. Nire ustez, hasieratik dago gurpil zoroari aurre egitearen erronka giza agendan: berrikuntza izan daitekeena, ezbehar handiena bihurtu daiteke guretzako, guda eta goseteak gailenduz.

Itzuli gaitezen Neolitikoan emandako iraultzara. Arazoa dator non kokatu behar den errudimentuzko ekonomia batetik hiritar ekonomia batera ematen den jauzia. Edo beste era batera esanda, iraupeneko ekonomiatik, ekonomia politikora. Edo, nekazaritza eta abeltzaintzaren agerpena (sedentarismoa). Izan ere, Mendebaldeko autoreek defendatu ez duten bezala, Diamonden ekarpenak kontuan izanik, Neolitikoaren hastapenak sei gune bereizietan kokatu zituen: Errusia, Turkia, Iran aldean, Ilgora Emankorra; Ekialde Hurbilean, Txinako alde bitan; Mesoamerikan, Andeetan; Afrikan, Sahel eta Etiopia inguruan; Ozeanian. Baina, foku hauek guztietatik, bat azpimarratu zuen batez ere: Ilgora Emankorra, hain zuzen. Izan ere, bertan eman ziren berrikuntza kultural eta teknologiko gehienak, zenbait faktore materialengatik, esaterako, mendebalde-ekialde ardatza jarraitzen diola kontuan izanik, klima ez zen aldatzen Mediterraneotik Txinaraino, berrikuntzak errazago zabalduz. Halaber, honek aniztasun eta kalitate handiko kultiboak laboratzea ahalbidetzen zuen. Horregatik azpimarratzen digu autoreak Ilgora Emankorraren garrantzia, bestelako tokitako zabalkunde ardatza goitik beherakoa zelako (ipar-hegoa), ingurugiroaren klima aldatuz, Amerikan bezala. Zenbait berrikuntza teknologiko ere posible izan ziren beste lekutan ez bezala, besteak beste, gurpila. Izan ere, Amerikan ez zegoen zaldirik gurdiak bultzatzeko. Iraultza hauek guztiak direla eta, defendatu dugun bezala, teknologia zein bizitzaren hobekuntzek populazioaren hazkundea ekarri zuten, lehenengo zibilizazioak eratuz.

Aitzitik, Marx bezalako Mendebaldeko autoreei jarraituz, soberakinen inbertsioa, Europan baino ezin dugu aurkitu: burgesiaren gailentzetik, merkatu berrien sorrerara, produkzio sistemaren aldaketa gero eta kapital gehiago eskuratzeko, objektuen balioa modu egonkorrean neurtzeko baliabide berri baten aurkikuntza (Potosiko zilarra)… Nire ustez, Marxen ekarpenen garrantzia ukatu gabe, mundu oso gertaerak aztertzeko, ezin dugu inondik inora gure ikuskera Mendebaldera mugatu eta, are gutxiago, Historiaren atal bakar batera. Antropologiak zerbait irakatsi badit, Aurre Historiaren garrantzia ikusten jakitea izan da, gure bizitzeko modu asko eta askok bertan baitituzte euren oinarriak.

Neolitikoaren iraultzara bueltatuz, izan zituen zenbait ondorio gogora ekartzea gustatuko litzaidake. Lehenik, esan genezake, aldaketa sinboliko eta kognitibo oso handia suposatu zuela. Hau da, animali eta landareen domestikazioa eta elikagaien produkzioa emateaz gain, gizakia bere burua menperatzen hasi zen, talde txikietan bizitzen hastean, elkarbizitzen ikasi behar du. Hasieran ingurumenaren eraldaketarako egin zenak, gizakia bera ere aldatu zuen. Hala ere, salto kognitibo hori ezinbestekoa izan bada ere gaurko mundua sortzeko eta garatzeko, gizakiengan oso presente dauden jarrerak areagotu zituela uste dut: harrotasuna. Edozein izaki menperatzeko gai zela ikustean, guztiaren gainetik kokatu zuen bere burua. Hau dugu, hain zuzen, egungo arazorik larriena: handinahia eta gehiegikeria edonon daudela. Egia esanda, ez dakit Neolitiko garaitik datozen, kapitalismoak eragindakoak diren edo genetikoak autore batzuk defendatu bezala. Baina egungo gizarteak, antolatuta dagoen moduan behintzat ez duela batere laguntzen argi daukat.

Hau guztia dela eta, Aurre Historialariren begirada alboratuz, gustatuko litzaidake egun oso presente dauden zenbait arazo gogora ekartzea, aztertutako berrikuntzen balantza egite aldera. Horretarako, Diamondek luzatutako zenbait ekarpenetan oinarritu nahiko nuke.

Nire ustez, gaur dugun erronkarik handiena produkzio-bideetara heltzeko berdintasuna bermatzea da. Esan nahi dut, kontuan izanik aipaturiko handinahia eta botere grina, elitean daudenek kontrolatzen dute kate-produkzioaren nondik norakoa, baliabideen ustiaketa eta lortutako etekina. Hemendik eratzen dira Diamondek azaldutako arazoak: herrialde ezberdinen arteko desberdintasunak, immigrazioa, guda… Ez dakit honakoak betidanik egon diren gurekin, giza naturaren markaren ondorio bat diren, baina egun handitu egin direla seguru daukat. Are gehiago, orain arte azaldutakoa kontuan izanik, benetan esan dezakegu hoberantz joan garela? Teknologia garatzeak esan nahi du gu ere garatu garela? Ezezkoan nago eta, ausartuko nintzateke esatera teknologiak, sistema politiko hain konplexuen sorkuntzek, kapitalismoak edota globalizazioak (elkar loturik doazenak) gizakiak zuen altruismo xume horrekin amaitu egin dutela, Ilustrazioaren dialektikak ikusi zuen bezalaxe. Hau guztia dela eta, askotan aurrera pausutzat saltzen direnek, nire ustetan, Hobbesek aurkeztutako elkarren arteko gudara eraman gaituzte.

Amaitzearren, zera esatea gustatuko litzaidake: nahiz eta gizakia otsoa izan daitekeen gizakiarentzat, egia da ona ere izan daitekeela, Rousseauk defendatu zuen bezala. Ukatu gabe gure alderdi txarra, saiatu behar gara gure alderdi ona garatzen, handitzen, hezitzen. Soilik horrela egin diezaiegu planto agertu dakizkigukeen arazoei. Soilik horrela sortu dezakegu eskasia kudeatzeko modu justuago bat. Eta baliabide naturalak esplotatzeko bide jasangarriagoak. Egoismoa, lehiakortasuna, handinahia ukatuz, mundu berriak eraikitzea posiblea dugu.

2. GAIA. AHAIDETASUNA.

Atal honetan ahaidetasuna aztertzeari ekingo diogu. Hau egiteko, kontuan izango ditugu klasean landutako egile batzuen ekarpenak baina baita ere senidetasunaz eraiki diren zenbait teoria. Izan ere, sakonago ikusiko dugun bezala, mendez mende honakoa izan dugu antropologiaren erdiguneko gaia, Foxek ezarri zuen bezala: “logika filosofian zer, eta biluziaren azterketa arte plastikoetan zer, horixe da ahaidetasuna antropologian: oinarrizko jakintza arloa”. Arrazoi bat baino gehiago izan zituen hau defendatzeko. Lehenik eta behin, lehenengo gizarteetan antolamendua ahaidetasunean oinarritzen den heinean, oso garrantzitsua izan daiteke ahaidetasun sistemak sakonki ezagutzea horiek eta gizarte antolamenduaren arteko zubi bat eraikitze aldera (adibidez, ehizari biltzaileak askotan oinarritzen ziren ahaidetasun sistemetan). Bigarrenik, ezagutzen diren gizarte guztietan, familia da gizarte-zelula eta subjektuaren lehen gizartekoitzearen leku behinena. Zentzu honetan hartu da ahaidetasuna egitate unibertsal gisa, nahiz eta gizartetik gizartera forma ezberdinak hartzen dituen. Kontuak kontu, ze inplikazio dauka ahaidetasunak?

Ahaidetasunaren inguruko informazioa. Ezaugarriak.

Lehenik eta behin, ahaidetasuna giza eremu sinbolikoan behar dugu kokatu, izan ere, metafisikaren planoan egon arren, ondorio errealak ditu gizartearen baitan. Giza senaren inpultsuak antolatzeko modu hutsez gain, inplikazio sinbolikoak gehitzen zaizkio honi: filiazioa-arauak, itun-arauak eta bizileku-arauak; agindutako eta debekatutako jarrerak… Arau sozial bilakatzen direlarik. Bigarrenik, ahaidetasun-harremanek, norbanakoak ez ezik, gizataldeak lotzen dituzte elkarrekin, eta batez ere, gizataldeak, halako moldez non ondorioak baitituzte gizartearen antolamenduaren aldetik. Hirugarrenik, ahaidetasun-harremanak instituzionalizatuta daude, adibidez, ezkontza gizarte instituzio bat da, horregatik, honen esanahia ezin da murriztu biologiara: badauzka inplikazio ekonomikoak (etxekoek ekoizpen-unitatea osatzen dute), soziologikoak (lokarriak sortzen ditu ezkontideen artean) eta abar. Hau guztia dela eta, oinarrian biologikoa bada ere, ahaidetasuna gizarte-fenomeno gisa kokatu beharra dugu.

Hitz egin dezakegu ahaidetasunaz animaliei dagokienean?

Bi baldintza bete behar dira ahaidetasuna, termino horren giza adieran behintzat, hitz egin ahal izateko: alde batetik, lotura biologikoak harreman sozial egonkor samar bat izan behar du ondorio; bestetik, subjektuari bere kidegoaren baitan eta beste kidegoen aurrean sinbolikoki kokatzeko modua eman behar dio. Beste era batera esanda, animalien kasuan geneen presentzia askoz gehiago baldintzatzen du euren portaera. Gauzak horrela, kontuan izanik espezien iraupena dela sen biologikoak bermatu beharrekoa, horren arabera ezartzen dira ugalketa estrategiak. Baina, behin ugaltze prozesua amaitutzat eman, edo oinordetza bermatuta, animalien arteko lotura ere bukatzen da. Hortaz, behar biologikoak irauten duena dirauela harremanak esan genezake. Aitzitik, Johnson eta Earlek ezarri zuten bezalaxe, gizakiak ezberdintasun ezinbesteko bat dauka beste animaliekiko: natura sozializatu egin du. Horregatik, lehen sen biologikoari zegokiona, arau kulturalen parte bilakatu da, senidetasunarekin gertatzen den moduan. Gure kasuan, geneen arauez gain, gizartearen kodeak ere ate joka ditugu, hauen presentzia askoz gogorragoa delarik.

Familia gizarte-zelula gisa. Familia motak.

Familia senidetasunaren oinarrizko entitatea dugu, gizarte guztietan aurkitu delarik, giza bizitza modu familiarrean antolatzen baita. Honen inguruan eraikitzen dira beste harremanak. Betidanik aurkitzen dugun elkartze prozesu bat da, senarekin eta giza sinbolismoarekin loturik dagoelarik. Bigarrengo honekin batera, esan genezake, gizartearen ezaugarrietara moldatzen joan dela historian zehar honako instituzioa.

Sozializazio familia. Jaiotzen garenetik honetan murgiltzen gara. Beharrezkoa zaigu amaitu gabe jaiotzen baikara eta, bestearen beharra dugu pertsona gisa hezteko. Halaber, kulturalki dagokigun mundu ikuskera barneratzen laguntzen digu, gure bizitzari zentzu ematen diolarik. Erakusten digu zelan ibili behar garen munduan, zein den gure lekua gizartearen baitan.

Sortze familia. Norberak ugaltzeko sortzen duen familia.

Kideek osatzen dutenari begira, familia batzuk bereiz daitezke:

Familia monogama independentea edo nuklearra. Ezkonduta dagoen bikote batek osatutakoa. Radcliffe- Brownen arabera, unitate estrukturala zeinen bidez ahaidetasun sistema estrukturatzen den. Askotan unibertsaltzat hartu ohi da, adibidez, Murdock antropologoak. Honen ustez, lau funtzio betetzen dituelako iraun du betidanik:

Funtzio sexualak

Ugaltze funtzioak

Funtzio sozializatzaileak

Funtzio ekonomikoak.

Familia matrifokala. Foxi jarraituz, antropologo askok jo dute familia mota hau senidetasunaren oinarritzat. Honakoa ama eta bere prolea osaturik dago. Mendebaldeko gizarte askotan, familia monoparental asko, matrifokalak dira.

Familia poligama. Bi forma hartzen ditu:

Poliginia

Poliandria

Familia hedatua. Ezkonkide berriak familiaren parte bihurtzen direnean. Honetan unitate marital asko elkarrekin bizi dira. Lokalitatearen arabera, izan daitezke:

Matrilokalak: ezkonkidea amaren familiaren parte bilakatzen da

Patrilokalak: ezkonkidea aitaren familiaren parte izatera igarotzen da. Gizarte ehiztari-biltzaile askotan agertu ohi da honakoa.

Neolokalak: egungo sisteman ohikoena.

Familia tronkala. Aurrekoaren bariante gisa. Kasu honetan unitate marital asko bizi dira elkarreki etxe batean, baina belaunaldi bakoitzean unitate marital bakarra dago.

Familia monoparentalak. Egun hedatzen ari den forma mota, bikote batek osatuta egon beharrean, pertsona batek osaturik daude. Manuel Castellsek aztertu bezala, ezkontzak erdiguneko pertsonen bizitzaren erdiguneko helburua izateari utzi dio eta, horrexegatik, bakoitzaren askatasuna babesten da. Adibidez, Estatu Espainolean %6,8k egiten du bat familiaren eredu nuklearrarekin.

Ahaidetasuna eta terminologia.

Arestian aipatutakoarekin jarraiki, esan beharra dago ahaidetasunik izan dadin, gizarteko parte-hartzaileek terminologia bat ezautu beharra dutela, horien bidez ezartze baitira arau sozialak. Zentzu honetan, ezinbestekoa zaigu terminologia ezberdinak ondo ulertzea. Dena den, gu puntu honetan elkarren arteko loturen kontzepzio oinarrizkoa plazaratzera mugatuko gara, mapa kontzeptual bat osatuz. Bestea alde batetik, Morganek eta Foxek iradokitzen duten bezalaxe, familia bi gizarte-harreman motaren gainean eraikitzen da:

Odol-loturak: bi harreman mota barnebiltzen ditu, biak ala biak biologian oinarriturik daudelarik, DNA parekatzean.

Filizazioa: arbasoen eta ondorengoen arteko harremanak eta, jaiotzetik gizakia talde batean kokatzen duelako gizakia, odolaren arabera ezartzen delarik. Honen arabera ezartzen da nolakoa izango den eskubideen aitortza, adibidez, filiazio patrilineal batean soilik gizonezkoei dagozkie eskubideak eskuratzea. Kasu gehientan, lehenengo semeari aitortzen zaio oinordetza edo eskubide ekonomikoa, besteek zerbitzu militar edo Elizara sartu behar dutelarik.

Anai-arrebatasuna: hauen arteko harremanak.

Afinitate loturak: sexu-desberdintasunarekin eta ugaltzeko senarekin zerikusia dauka. Odolekoekin harremanak finkatzeko balio du familia osatzen dutenen artean loturak sortu daitezen

Itun bidezko kideak, ezkontza: familiak birsortzeko ezartzen da, aurrerago azalduko dugun bezala, intzestuaren tabuaren bidez, kasu. Aipaturiko ahalmen sinbolikoarekin batera, gizarte bateko kideen arteko harremanak arautzen eta bultzatzen ditu, adibidez, ezkontzak balio du harreman komertzialak bultzatzeko edota pribilegio ekonomiko zein sozialak eskuratzeko. Adibidez, mendez mende erabili izan da ezkontza familia dirudun batek euren boterea manten zezaten: erreinu bateko edo noble batzuen arteko ezkontzak oso ohikoak izan dira honetarako. Halaber, arautu izan du betidanik nolakoak izango diren harreman sexualak (gizon-emakumeen artean, odoleko familiatik at…). Hortaz ondorio legalak eta sozialak ditu zenbait gizabanakoekin harremanak finkatzeak. Hemen kokatu genitzake Raddcliffe-Brownen bezalako teoriak, antropologo funtzionalista den heinean, familiaren funtzioa gizartearen plano legalari begira azpimarratzen zuelako.

Ahaidetasuna eta intzestua.

Ikusten dugun bezalaxe, ahaidetasun sistemak inplikazio legalak eta sozialak ditu. Levi-Strauss dugu ahaidetasunaren teoria itun noziora eramatea proposatu zuen lehena, prozesu bere ustez unibertsal bat gogora ekarriz: intzestua. Nire ustez, teoria hau iraultzailea da zentzu bat baino gehiagotan: lehenik, ordura arte emandako azalpen guztiak gainditzen dituelako; bigarrenik, kultura eta naturaren binomioa uztartzen duelako eta, hirugarrenik, ahaidetasunaren funtzioa hobeto ulertzeko oso ikuspegi baliagarria delako. Bere ustetan, honakoa ezin zitekeen azaldu odolkideekin elkartzeek dituzten ondorio kaltegarriak ikusteagatik beste antropologo askok uste izan dutenaren kontra. Goazen haztertzera ze azalpen eman diren honen inguruan:

AZALPEN BIOLGIKOAK.

Endekatze biologikoa. Morganek eta Mainerek defendatu zuten honako ikuspegia. Hauen arabera, faktore natural baten gaineko arau sozial bat da intzestua: giza espezieak arazo biologikoak izan ditzake bere odol berekoekin harremanak izanez gero eta, horregatik, eugenesiari begira eraikitako arautzat ulertu zuten. Dena den, Straussek kritikatu zuen bezalaxe, honako argudioa nahiko beria den heinean, gure errealitatea iraganera egindako proiekzioa da: beti egon da intzestuaren tabua, argudio biologikoa ezagutzen ez bazuten ere. Bestalde, debekatu beharko litzateke lehengusina gurutzatu batekin ezkontzea, lehengusina gurutzatuekin egiten den bezala, bi kasuetan odolkidetasun-gradua berdina baita.

Horrore instintiboa edo senezko nazka. Westerm eta Havelock ditugu teoria honen defendatzaile nagusi, betiere naturaren eragina ahaidetasunaren antolakuntzan azpimarratu zutelarik. Hauen ustez, gizakia ez da elkartzen txikitatik bizi den pertsona batekin. Puntu honetan ere, kritika asko daude, gogorrena fenomeno hau unibertsaltzat jo zutela kritikatzea, nahiz eta froga enpirikorik ez dagoen hau babesteko.

AZALPEN KULTURALAK.

Erakarpena eta errefusaren erregulazioa. Malinowskik aztertu zuen fenomeno hau Trovian irletan. Haren ustez, norberak nolabaiteko errefusa nabaritzen du haren familiarekin ugaltzeko orduan. Aitzitik, Freuden ustez, jaiotzeko gura endogamikoa egon daitekeen arren (Edipo eta Elektraren konplexuak, batez ere mutilen kasuan), honakoa kulturalki gainditzen da. Honen aurrean, tesi hau botatzen du Strauss-ek: “narda-sentimenduaren ondorioa balitz, ez legoke intzestua debatu beharrik”.

Exogamia. Straussen ekarpenak teoria honetan kokatzen dira. Honen ustez, naturatik kulturara igarotze pausua azaltzeko balio digu intzestuaren tabuak: unibertsala denez, naturaltzat jo genezake, natura arautzen duelarik. Zergatik? Intzestuaren tabua, truke-arau gisa ulertzen du: “debekuaren edukia, ez da agortzen debekuan; debekua truke bat bermatzeko eta funtsatzeko baino ez da ezarri”. Zentzu honetan, debekuaren tabua ez da agortzen eduki negatiboetan, ondorio positiboak baititu: “amarekin, arrebarekin edo alabarekin ezkontzea galarazten duen araua baino gehiago, ama, arreba edo alaba hori inori ematera behartzen duen araua”. Halaber, “intzesuaren debekuak ematen dio taldeari talde gisa eusteko bide bakarra, hots, odolkideen arteko ezkontza-usadioak ekarriko lukeen haustura saihesteko bide bakarra”. Horregatik uler dezakegu exogamia-arau gisa.

Esandako guztia kontuan izanik, nire ustez intzestuaren tabua ezin dugu inondik inora azaldu gorago aurkeztu ditugun teoriei erreparatuz, ez behintzat ulertzen baditugu modu isolatuan. Aitzitik, faktore askoren interakzioa dago hain prozesu konplexuei dagokienean. Soilik biologia aintzat hartuz hanka-motz geratuko litzaiguke lana, arrazoi biologikoengatik ez baita debekatzen intzestua, izan ere, animalien artean oso intzestu gutxi dago, horregatik, ez dauka zentzurik gure senak agintzen ez diguna debakatzea. Halaber, gizarte guztietan endogamiaren zantzuak aurkitu daitezkeen heinean, zelan azaldu senaren arau-hauste hori?

Ahaidetasuna eta ezkontza. Honen funtzioak, maitasun erromantikoa eta bestelako ikuspegiak.

Arestian aipatutako harremanei dagokienean, gustatuko litzaidake ezkontza pixka bat sakonago aztertzea. Horretarako, Leachen teoriaren zenbait puntu gogora ekarriko ditut. Autore honen arabera, ezkontzaren bidez, ondorengoen antolaketa legala ezartzen da, adibidez, seme-alaben guraso legalak zeintzuk diren ezartzen da (nire ustez legalki aitari aitortu zaio gehienbat, kontuan izanik adibidez, bere abizena erabili dela oinordetza finkatzeko); halaber, ekonomia arautzeko ere balio izan du, etxe baten gaineko jabegoa partekatuz; eta, batez ere, sexualitatearen nondik norakoa finkatzeko, bestearen jabegoa bermatuz eta sexualitatearen monopolioa babestuz. Nire ustez ezin dugu inondik inora hauek bezalako ikuspegi anakronikoak defendatu egungo gizartearen zati handi baten beharrak aintzat hartzen baditugu. Diagnostiko gisa baliagarria izan daitekeen arren, uste dut ondorio oso gatzak izan ditzakeela hauek bezalako teoriak babesteak. Ezin da egon ezkontza bestearen jabegoa gabe? Ezin da izan itun legal hutsa (ekartzen dituen onurengatik familia osatzea aldera, adibidez) baina horretatik at bestelako arau batzuei jarraitzea? Zentzu honetan, nire ustetan, nahiko hankamotz geratzen da antropologo honen ekarpena. Are gehiago, emakumezkoen menpekotasunari begira ekar ditzakeen arazoak kontuan izanik, filosofa bezala uste dut dagokidala antropologo honek diagnostikatutako ezaugarriekin amaitzea eta bestelako ikuspegiak aztertzea eta kontuan izatea.

Arestian esandakoari estu loturik, egile oso polemikoaren ekarpenak sakonki hausnartu (eta kritikatu) ditugu klasean: Fisherren teoria. Lehenik eta behin esan beharra dago honakoa ez zela antropologoa, psikologo eboluzionista baizik, horregatik askotan azaltzen du gizakion portaera biologiara joz.

Honen arabera, izatez, biologikoki, gizakiaren patroiak monogamia serialari jarraitzen dio, fideltasuna eskatzen ez badu ere. Horregatik, egile honen aburuz, zabalduen dagoen estrategia monogamia da adulteriozko jarrerekin. Hainbat eta hainbat kultura ezberdin aztertu ostean ikusi zuen nola poliginia eta poliandria bezalako harreman sexualak ematen diren, baina oso kopuru urratuetan. Hortaz, hemendik ondorioztatzen du arau orokorra dela monogamo izatea. Adulterioari dagokionean, Fisherrek beste egileen teoriaren bidez azaltzen du bere ikuskera: Symonsen arabera, biologikoki gizonezkoak dauka joera handiagoa adulteroa izateko, oinordeko gehiago izan dezan. Aitzitik, emakumezkoaren senak bere kumeak zaintzea eskatzen dionez, ez dauka adulterioaren premiarik. Dena den, Fisher guztiz asetua geratu barik, Nisaren teoriara jo zuen: emakumezkoak, zeinbait kasutan, erabaki dezake adulteroa izatea, adibidez, sustengu ekonomiko alternatiboa eskuratzearren beste maitaleari esker. Baina, non geratzen da emakume aske, burujabe eta independentearen figura? Benetan gizonezkoen beharra dauka guztiz formatzeko?

Bigarrenik, monogamiaren fenomenoa babeste aldera, erabiltzen du beste kontzeptu arriskutsu bat: maitasun erromantikoa. Bere ustez biologikoa zen joera (monogamia, alegia) kontzeptu honekin lotzen du. Haren iritziz, fenomeno unibertsala dugu honakoa, kultura guztietan ematen delarik (eta animaliengan). Halaber ezinezkoa omen da honekin apurtzea: bikote ugari izan arren, maitasun erromantikoaren zantzuak beti ibiliko dira atzetik

Hortaz, esan dugun bezala, Fisherren arabera, honakoa biologikoa da, gure kode genetikoan idatzitakoa. Adibidez, bizipenez bizipen garatzen dugu gure maitasun mapa horretan kokatuko gaituzten gidalerroak, usaiek edota txikitatik bizitako esperientziek gidatzen omen gaituztelarik. Zentzu honetan saiatzen da biologiaren bidez azaltzen “kulturalago” den erabaki hori. Horrela egitean, nire ustez, mistizismoaz inguratzen du honako fenomenoa: ematen du guk ez dugula deliberalki erabakitzen norekin egon nahi dugun, baizik eta gure inkontzientea edo gure senak gure ordez jokatzen du. Non geratzen da gure kriterioa? Halaber, maitasun erromantikoaren mitoa babesten saiatzean, erabiltzen ditu etengabe hau bezalako argudio biologikoak: beste animalien portaeran ere ikus daitezke maitasunaren aztarnak: bat-bateko maitemina, besarkadak, babeserako joera… Ez al dabil proiektatzen guk eraikitako egoera sozial bat animaliengana? Nire ustetan, hau bezalako ikuskerak defendatzeak patriarkatua indartzea dakar: maitasun mistiko, zentzurik gabekoa, kontrolaezina da gure arrazionaltasunaren jabe. Are gehiago, lan honetan aztertutako familia harremanak birproduzitzea ere bermatzen dute, maitasuna kideen arteko loturak ezartzeko tresnarik ezinbestekoena den heinean. Horregatik, ez dut ukatu nahi maitasun erromantikoa edo Fisherren teoria berez txarrak direlako, baizik eta sustatzen dutelako gizartearen erdia zapalduz eraiki den sistema bat. Izan ere, La Anatomía del Amor obran agertzen diren zenbait esaldi baino ez dugu hartu behar sistemaren birprodukzio hutsa dela ikusteko: “gizonezkoei emakumezko gazte, politak gustatzen zaizkie, emakumezkoak dirudun, jabetza handia dutenen atzean doazen heinean (44.or)”; “emakumezkoari biologikoki komeni zaio gizonezko dirudun batekin ezkontzea bere ondorengoen sustenguari begira (45.or)”; “maitasuna sexu kontrakoaren edertasunaz ohartzeak dakarren mina da (46.or)” ;“ gizakia biologikoki sortua da pertsona bakar batekin bikoteratzeko (68.or) edota “ez da posiblea maitasun erromantikoa garaitzea (70.or)”.

Hau guztia dela eta, argi eta garbi dago bai Fisher eta baita Leacheren teoriak patriarkatuaren logikaren eraginaren pean eraikiak izan direla: genero bat bestearen mesedetan zapalduz, isilaraziz eta ukatuz. Horregatik, patriarkatua suntsitzera bidean, ezin dugu inondik inora hura sustatzen duen inolako teoria onartu.

Harreman mota berriak garatzen.

Hau guztiarekin amaitzearren etorkizunari bideak irekitzea gustatuko litzaidake. Egia da ahaidetasuna aztertuz agerian jartzen dela genero baten menpekotasuna edota familiaren arauek askotan jarraitzen diotela patriarkatuaren logikari. Baina, nire ustez, trantsizio egoera baten aurrean gaude, familia ulertzeko moduak aldatzen ari direlarik. Esaterako, Manuel Castellsek aztertu bezala, ezkontza erdiguneko helburua izateari utzi dio geroz eta beranduago eta gutxiago ezkontzen garelarik. Halaber, familia nuklearraren aurrean, monoparentalak zabaltzen ari dira, bakoitzaren askatasuna babestearren. Izan ere, Estatu Espainolean soilik %6,8k egiten du bat familiaren eredu patriarkalarekin. Nire ustez, honek guztiak esan nahi du bizitzeko modu berriak eraikitzeko bidean gaudela. Lan handia dugu egiteko, aurrera, baina baita atzera pausu ugari emango ditugun arren, lehenengo urratsa emana dago: patriarkatuaren logika kolokan jartzea. Hausnartuz, kritikatuz, galdetuz apurtu daiteke zapalkuntza egoera hau, askatasunari ateak irekiz.

3. GAIA: BOTERE POLITIKOA

Hirugarren atal honetan, antropologia politikoaren aztergaian murgildu gara edo, zehatzago, haren adiera batean: Boterea. Kontua da, iker-eremu labainkor honetan sakondu ahala, konturatu naizela mugatuta izatetik nahiko urrun dagoela, hau da, antropologia sozialaren esparru konplexuenetako baten aurrean nengoela. Izan ere, bere aztergaia “ideala” eta “materialak” bat egiten dutenean dago, hots, sozial denaren alderdi guztiak artikulatzen diren puntuan. Ezin gara mugatu bizitzaren alderdi bakar batera, dena sare moduko bat da. Hortaz, esan genezake, politiko denaren azterketak sozial denaren alderdi guztiak hartu behar dituela aintzat. Hau guztia dela eta, kontuan izanik aztergai korapilatsu bati egin behar diogula aurre, hori aurrera eramateko biderik eraginkorrena gure esparrua mugatzea da. Gu laburpen honetan puntu zehatz batzuetan zentratuko gara, besteak beste: zer da Boterea? Beharrezkoa da? Zergatik jendeak erabakitzen du bere askatasunari uko egitea, menpetasunean biziz?

Behin sarrera labur hau eginda, gustatuko litzaidake M. Abéles-i jarraituz, Estatuaren definizio bat gogora ekartzea, Nadel eta Weber bezalako autoreak oinarri izanik: “lurralde-burujabetzan oinarritutako batasun politikoa duena; gobernu-aparatu espezializatu bat duelarik, bortxa zilegiaren monopolioa duena; eta buruzagi-talde bat duelarik, aparatu politikoa monopolizatzen duena”. Dena den, kontuan izan behar dugu Estatua botere politikoaren forma zehatz bat baino ez dela, baina inondik inora bakarra. Aztertuko dugun moduan, egon daiteke Estaturik gabeko (edo Estatu finkorik gabeko) gizarteak, non boterea gauzatzen den. Argiago ikusteko, irudika ditzagun ehiztari- biltzaile gizarteak. Honakoetan nomadak diren heinean, lurralde batekiko atxikimendu eza gailentzen da, boterearekiko onespena bortxaren aurrean dago eta gizarte- estratifikaziorik gabekoak diren heinean, ez da inolako buruzagi-talde batean oinarritzen botere politikoa.

Arestian aipatutakoaren harira, graduazio edo mailaketen aurrean, azterketa errazte aldera hainbat tipologia ezberdin sortu dituzte antropologoek. Mapa kontzeptualek lagundu diezagukete gizarteak estadio ezberdinetan kokatzen. Horregatik, puntu honetan erabili edo garatu izan dituzten izendapenak gogora ekarri nahiko nituzke. Bat izan liteke Servicek garatutakoa. Lehenik, esan beharra dago antropologo neoeboluzionista honek egiten duena eboluzioen etapak eta sistema politikoen aldaketak parekatzea dela. Horretan oinarriturik eraikitzen du bere tipologia.

Bandak: ehiztari-biltzaileak diren taldeei dagokie honako sistema. Honakoa bezalako taldeak ahaidetasunean oinarritzen dira, biztanleria kopuru murritza baitute (300 lagun inguru). Gizarte egitura berdintasunezkoa da eta, horregatik, ez dago botere eratu eta bereizirik. Halaber, beharrek deituta mugitzen diren heinean (ehiza edo lurralde oparoak, kasu) nomadak dira. Honek ere zailtzen du botere finko eta bereiztuta izatea. Egotekotan, onespenean oinarritzen da. Fenomeno hau inuit-en artean, Australiako aborijenen artean, boskimanoen artean eta Amazoiako namikwaratarren artean aurki genezake.

Tribuak: sedentarismoa gailentzen denean agertzen da honako sistema. Talde hauetan ez da botere zentralizaturik bereizten, nahiz eta komunitate bat baino gehiago bilduta egon daitezkeen. Haatik, hierarkia batean oinarrituta sailkatzen da gizartea: bai adina, erlijio irizpide edota sexuen arabera, betiere aginte- postuak metatu barik. Honakoak Afrika beltzeko gizarte segmentario eta leinu-gizarteetan, Polinesiako tikopiarren artean eta zenbait amerindiar gizarteetan aurki daitezke.

Buruzagitzak: biztanleria kopurua handiagoa denean aurki dezakegu. Honakoak gizarte mailakatuak dira eta, kasu honetan, aurrekoan ez bezala, boterea zentralizatua dugu, bortxa zilegiaren monopolioa gauzatzen duen aparaturik oraindik ez badu ere. Aurrerago sakonago garatuko dugun bezala, agintaritza eta legitimazio bideak elkartzen dira maiz, lehenengoak bigarrengoaren beharra duelarik. Kasu honetan, legitimazio iturria erlijioari lotu dakioke. Adibidez, Ozeano Bareko kostako ipar-emendebaldeko amerindiar buruzagitzak, Kamerungo bamilekeen buruzagitzak izango lirateke honen adierazpen.

Estatuak: hasieran aipatu bezala, lurralde bati egokitzen zaion batasun politikoa duen taldea, gobernu-aparatu batekin zeinak bortxaren monopolioa duen, buruzagi-talde baten esku dagoelarik.

Dena den, zenbait kritika egotzi zaizkio Serviceren planteamenduari, adibidez, espekulatiboegia izatea. Izan ere, halabeharrezko sekuentziatzat jotzen du nire ustez tipologia ideala dena: denborak pasa ahala bandek garamatzate beti tribuak osatzera, baina honakoa ezin da inondik inora ordena teleologiko bat izan (eboluzionismoaren aztarnak). Halaber, nik esango nuke besaulkiko antropologo batek egingo lukeen teoria dugula honakoa, inolako frogarik gabekoa (Gainera berak onartuta).

Tipologiarekin jarraituz, tradizio Marxistatik ere eman zaigu sistema politiko motak sailkatzeko gida, produkzio sistemei loturik bazegon ere. Halere, ez dugu ahaztu behar Marxismorentzat produkzio-indarren eta produkzio-harreman sozialen eraldaketak determinatzen duela gizarte moldeen eboluzioa (politika barne, noski). Hori dela eta, ekonomian oinarrituriko tipologia honetatik ondoriozta dezakegu sistema politikoaren tipologia, baina batzuetan zehaztugabea suerta dakiguke.

Hasierako komunismoa: estatu-aurreko eraketei dagokiona.

Esklabotza: antzinako Estatuari dagokiona (Hiria edo Inperioa)

Feudalismoa: gobernu monarkiko edo aristokratikoan mamitzen dena.

Kapitalismo: demokrazioa burgesari dagokiona.

Sozialismoa: proletalgoaren diktaduran oinarriturikoa.

Tradizio marxistaren harira, teoria hau berritu duten bi autoreren tipologia mahai gaineratzea gustatuko litzaidake, Hardt eta Negriren esku gauzatutakoa, hain zuzen. Aipatu ez badut ere, nahiko ezaguna zaigun proletalgo-kapitalistaren arteko dikotomia da historia mugitzen duena edo klaseen arteko guda nahi bada. Egile hauek, lerro materialistei jarraituz, kontzeptuen berrikuntza bat luzatu ziguten:

Jendetza: inperioari aurre egiten dion “klasea” edo “entitatea” dugu. Klase proletalgoarekin nahastea nahiko erredukzio arbitrarioa izan arren, sinplifikatzeko horrela ulertuko dugu. Egile hauen aburuz, XIX eta XX mendean emandako iraultzek bihurtu dute jendetza subjektu politiko. Horrela, ekin diote sistemaren baitan txertatua dauden desberdintasunei aurre egitera, zenbait tresnez baliaturik:

Elkartasuna.

Hibridazioa: nahasteko gaitasuna, alteritatearen kontzeptuari aurre eginez.

Inperioa: egungo botere politikoaren forma nagusia dugu. Honakoa handitzen doan Estatua izango litzateke, haren logika beste herrialdetan inposatuz. Egun dugun adibiderik gardenena EEBB dugu. Hibridazioaren kontzeptuarekin lotzearren, esan genezake, inperioak haren politika inposatzeko erabiltzen duen tresna alteritatea dela, hau da, saiatzen da “bestea” edo “arerioaren” figura garbi bat sortzen, jendetza subjektu politiko gisa bananduz.

Azaldu berri dugun dialektika hori, historiaren ibilbidea argitzeaz gain (haren motorra baita), Estatuaren kontzepzio berria eskaintzen digu, nahiko gaurkotua esango nuke nik, alegia, bere boterea handitu nahi duen egitura, kapitalaren ordezkaria delarik.

Hortaz, ikusi dugunaren arabera, Estatu forma ezik, mailaketa eta gradazio asko daude egitura honi dagokionean. Baina, Estatu forma da gailentzen dena? Benetan al da horrela? Edo, are zehatzago, nola iritsi gara forma horretara? Estatua klase batek bestea menperatzeko erabiltzen duen bitartekoa bada, zergatik elkartzen gara Estatuetan? Tradizio materialistatik eratorritako tesiekin jarraituz, Whitek zera esaten digu Estatuaren eratze prozesuari buruz: “nekazaritza asmatzea izan da faktorerik erabakigarriena, zeren eta Estatua, jatorrian, nekazaritzaren iraultzak sorrarazi dituen sistema soziokulturalaren osagai diren elementuak eta prozesuak koordinatzeko mekanismoa da”.

Service izeneko antropologo batek dugu Estatuaren sorrera aztertzearen bultzatzailetako bat, bere obra ospetsuan garatzen duena “los orígenes del Estado y la Civilización”. Honek primitibo diren Estatuak ikertzeari ekin zion, ikusteko zelan joan diren sortzen Estatuak. Mendebaldeak prozesu horretan izan litekeen edozein eragina edo inposaketa saihestearren, erabaki zuen eredugarriak zitzaizkion bost talderen egituran sakontzea, bertan iniziatiba endogenoak ematen zirelarik. Honakoak ditugu aztertutako estatuak: Afrikan zulu Estatua, Ugandan, Mendebaldeko Afrikan, Txerokian Ipar Amerikan, Polinesian, Hawain eta Tahitin. Adibidez:

Polinesian buruzagitza teokratikoa dugu, hots, buruzagiak Jainkoaren parekotzat hartzen zituzten. Jendearen artean gailendutako neke politikoa, hau da, euren buruzagiekin gogaituta egoteak eraman zituen buruzagi horiek aparatu militarrak erabiltzera, Estatu Modernoak sortuz. Handik aurrera, boterea ez zen buruzagi batena izango, baizik eta eliteko aparatu politiko batena.

Txerokien kultura tribu txikietan antolatuta bazegoen ere, europarren inbasio militarrari aurre egiteko asmoarekin, konfederazio bat bihurtu egin zen, euren ordezkariak aukeratuz eta aparatu militarra sortuz.

Afrikako Mendebaldean esklabuen merkataritzak eraman zuen merkataritza hori antolatuko lukeen botere bat behar izatera, Estatua izango zena.

Zuluen artean, etengabeko gudak eraman zituen Estatua sortzera.

Hau guztia dela eta, ikusi dezakegun moduan, behar materialek eraman zituzten giza taldeak botere finko bat ezartzera, adibidez, guda, merkataritza eta lana, ingurukoen presentzia edota zirkunskripzioa Carneirok esan zuen bezala. Hortaz, nire ustez, egoerak eramaten gaitu Estatua eratzera. Esan nahi dut, lehenengo gaian ikusi dugun bezala, Neolitikoa gertaerarik (edo iraultza, nahi bada) garrantzitsuena izan da Giza Historian, zentzu bat baino gehiagotan. Orduan agertu ziren lehenengo soberakinak eta horiekin batera, produkzioa ustiatzeko beharra. Ekonomiaren (edo gizartea, orokorrean) antolaketa norbaiten esku geratu behar zen. Izan zitekeen buruzagi bakarra edo gehiago. Horregatik lehenengo Estatu arkaikoak Neolitikoaren Iraultza bizi izan zituenak ditugu: Mesopotamia ( k.a. 5000-3500), Egipto (k.a. 3100-2100), Indo ibaia (k.a 2500-1500), Mesoamerika (k.a. 2500) eta Peru inguruan (k.a. 1500-1000). Soberakinen antolaketa ez ezik, ehiza edo gudaren antolaketak ere eraman zitezketen taldeak nolabaiteko buruzagi edo koordinazio bat behar izatera. Atzean, nire ustetan, taldearen biziraupena bermatzea dago. Puntu honetan sakontze aldera, Stewarden teoriari jarraituko diogu. Haren aburuz, uraren ustiaketa da lotzen zaiona botereari. Izan ere, ureztapenak kontzentrazio demografiko handia dakar, eta horrek lurralde-antolamendu zorrotza eskatzen du, lan-banaketa oso aurreratua, eta botere-egiturak indartzea eta zentralizatzea. Hori dela eta agertzen da antolaketa burokratikoa, gehienetan izaera espantsionistako Estatu baten forma hartzen duelarik.

Arestian Sterwardek garatutako tesia, Marxen “produkzio modu asiarrarekin” loturik dago, hau da, lurralde baten gaineko jabetza pribaturik ez, lan handiak estatu-eskalan egiten direlarik. Honen adibidea “ekialdeko despotismoa” izan liteke, lurraldearen jabe bakarra erregea baitzen. Honen haritik ere, Wittfogel izeneko antropologo batek ondorioztatu zuen “hipotesi hidraulikoa”, hots, hedadura handiko gizarteetan, nekazaritza ureztatua diharduten nekazari-komunitate txikietan egonagatik ere, sare hidraulikoaren inguruko inbestimenduak eta hornikuntza-lanak bateraezinak dira produkzio-bitartekoen jabetza pribatua izatearekin, eta beharrezkoa dute izaera totalitarioko Estatu zentralizatu bat. Dena den, egungo antropologiak ikerketa konparatiboa eta landa lana egin ostean ezin ditu hiru kontzeptu hauek onartu. Izan ere, Estatu bat eratzea ez da nahitaez ureztapena eta lan handiak garatu izanaren ondorio edo sare hidrauliko bera partekatzeak, ez dakar halabeharrez Estatua sortzea.

Orain arte azaldutako honekin guztiarekin azpimarratu nahi dut ezin diogula Estatuaren sorrera gertakizun bakar bati atxikitu, baina pixkanaka, historia ezagutu ahala, joan gaitezke gure ibilbidearen puzlea osatzen. Dena den, ez dugu ahaztu behar garapenaren erredukzio bat egiten ari garela, azterketa errazte aldera, Historiak beste zentzu bati jarraitu ahal diolarik. Adibidez, familiatik (edo komunitate txikietatik) estatura igarotze prozesua ere eman daiteke alderantziz, hau da, Estatua izatetik, senidetasunean oinarritutako egiturak ezartzera. Izan daiteke guda baten ondorioz Estatua zatitu egin behar dela edo Iraultza baten bidez boterea beste norbaiten esku geratzen dela. Honen adibidea Erromako Inperioa izan daiteke, honen amaiera etorri ostean botere politikorik gabekoa izatera pasatu baitzen.

Beste alde batetik, antropologiaz gain bestelako esparrutan ere jorratu egin da Estatuaren sorreraren auzia, besteak beste, filosofia. Autore askok, logikari jarraituz, Estatuaren agerpena garapen historiko luzearen ondorio gisa irudikatu zuten, etapa asko eta era askotako modalitateak izan dituena, testuinguruaren arabera. Egile klasiko batzuk aipatzearren, kontraktualistak izeneko teorikoak ditugu, Locke, Hobbes, Rousseau, hauen artean kokatzen direlarik. Hauen aburuz, naturazko egoeratik gizarte politikora igarotze pausua talde bateko kideen artean hitzarmen bat adostean datza. Prozesu honetan, ñabardura ezberdinak daude egilearen arabera, adibidez, Hobbesentzat egoera naturalean guztion aurkako guda zen nagusi, Lockerentzat askatasun osoko egoera zen heinean. Halere, denek ala denek egoerak zekartzan ondorioek zeramaten giza taldea botere politiko baten pean elkartzera. Hauen artean, adibide esanguratsu bat azpimarratu nahiko nuke: Lockeren planteamendua, hain zuzen. Ikusi dugu zelan irudikatzen zuen honakoak egoera naturala. Kontua da, bere aburuz, askatasun osoko egoera horretan jabetza pribatua ematen zela. Horregatik jotzen du beharrezkotzat jabetza pribatuaren babesa egoera zibilera igarotzean, eskubide naturaltzat hartu baitzuen. Honako ideia oinarrizkoa gogora ekarri nahi izan dut Hardt eta Negrik marrazten duten egoeraren oso bestelakoa delako. Egungo gizartearen azterketa luze bat egin ostean, jabetza pribatuak duen erdiguneko papera (honakoak dakartzan kontraesanekin) mahai gaineratu zuten. Izan ere, egungo jabetzaren kontzepzioa egilea (lana) eta jabetza batzen ditu, hau da, kapitalisten jabetzarako eskubidea produkzio indibidualean datza. Kontua da gaurko gizarte globalizatuak, askotan, zailtzen duela zer den indibiduala eta zer den kolektibo baten lana, aurreko premisa kolokan utziz. Hori dela eta, egile hauen salaketa argi eta ozenki entzun dezakegu: “jabetza pribatuak tontolapikoak bihurtzen gaitu, balio duen guztia norbaiten jabetza izan behar duela ezartzen duelako. Ondasunak soilik erabili eta esplotatu daitezke jabetza badira”. Halako auzi korapilatsuetan erori barik, ni ere bat natorrela egile hauekin aitortu beharra daukat. Nire ustez, utzi behar diogu jabetzaren auzia modu indibidualean tratatzeari, edo etekina handitzearekin lotzeari. Kapitala (edo jabetza)ren izenean egun burutzen ari diren praktika basatiak ez dira txantxetakoak. Zergatik ez dugu bestelako balio bat gailentzen? Zergatik Estatuak bermatu behar du jabetzarako eskubidea? Nik egiten dudan irakurketa da, batzuetan, jabetza eta “pertsona” izatea nahasten direla. Badirudi jabetza izateak estadio berezi bat eskaintzen digula, piztiengandik bereizirik. Ba ez. Ni ez nago ados. Eta are gehiago esango dut: “humanizatu” baino, deshumanizatu egiten gaitu, balore artifizial, arbitrario eta gure logikatik ezin urrunago dagoen irizpide baten preso uzten baigaitu.

Arestian burututako hausnarketa xumea alboratuz, aipaturiko egile klasikoekin amaitu nahiko nuke. Esan beharra dago, hauek bezalako teoriak espekulatibotzat hartuak izan direla, batzuetan psikologiatik gehiago dutelarik giza zientzietatik baino, baina nire ustez, gakoaren nozio oinarrizkoa luzatzen digute: behar ez bagenu Estatu bat, benetan onartuko genuke etengabeko bortxaketa baten pean bizitzea? Dena den, zehaztu beharko genuke zer den Estatu bat behar izatea. Puntu hau korapilatsuegia dugu atal honetan garatzeko eta, hortaz, norberaren hausnarketarako utziko dut. Baina lanarekin aurrera egiteak sortarazi didan galdera bat mahai gaineratu nahiko nuke: beharra dugulako sortu zen Estatua ala beharra dugu Estatua sortu zelako?

Arestian bota ditudan galderekin jarraitzearren Clastresen proposamena gogora ekartzea gustatuko litzaidake. Honako egileak, antropologia anarkista landuz, ondorioztatu egin zuen antolamendu politikoaren estatu era salbuespena dela. Amazoniako zenbait talde unitarioak ikertu ostean ikusi zuen buruzagiarengan utzitako boterea onespenean oinarriturik zegoela (buruzagiak eskubide bereziak bazituen ere, besteak beste, poligamiarako eskubideak). Bide honetatik, beste gobernu era guztiek baztertu egiten dute bitarteko hertsatzaileez baliatzea eta gobernatuen onespena dute oinarri nagusi. Honek galdera bat ekartzen dit gogora: bortxa beti da guk Estatutzat ulertzen dugunaren oinarri? Puntu honetan, bortxa eta onespenaren dikotomiari itsuki jarraituz gero, nire ustetan, karikatura txiki batean erortzen gara. Izan ere, bistan da ezen, estatu erako sistemetan. Zentzu honetan Iluntasunak argi diezaizkigukeela Weberren ekarpenak uste dut. Izan ere, egile honen arabera, legitimazioa izan daiteke txanponaren beste aldea edo boterea eratzeko biderik eraginkorrena, askotan horren atzea mito legitimatzaileak baitaude. Honen aburuz hiru legitimazio iturri bereizten dira: tradizioa, karisma eta arrazoimena.

Tradizioa: beti horrela izan delako legitimatzen da boterea. Askotan erlijioarekin nahastu daiteke, hau da, Jainkoak agintzen duelako jarraitu behar diogu buruzagiari, berak ezagutzen baitu Egia Sakratua…

Karismatikoa: buruzagi karismatikoak bereganatzen duen legitimazioa jendearen aurrean.

Arrazionala: gaur egungo indartsuena. Denontzako komenigarria dela pentsatzen dugulako obeditzen dugu. Arrazoitu ostean, ikusten dugu gauzak horrela izan behar direla. Dena den, arrazionalak deitzea, nire ustez, gezur galanta da jarraitzen baitute berdin-berdin fundazio mitoak izaten, honakoak ekartzen duen kritikotasun ezarekin ere. Hausnarketa sakon bat ematen ez den heinean, ez dugu ikusiko ze puntutaraino den benetan beharrezkoa Estatuaren presentzia.

Hala eta guztiz ere, “Anarquismo y antropología” Beltrán Roca Martínezen obrari jarraituz, bestelako legitimazio iturriak aurkezten zaizkigu, hala nola:

Dirua: askotan karismarekin bat egiten duena. Dena den, beti ez da izan behar “benetako aberastasuna”. Familia bateko kidea izateak eman diezazuke jendaurrean nolabaiteko prestigioa, nahiz eta zu kale gorrian bizi.

Manipulazioa: iritzi publikoa baldintzatzearren.

Ideologia: aurrekoarekin lotuta egon daiteke.

Ezagutza: edo Foucaultek esaten zuen bezala “ezagutza eta botereak elkarren beharra dute; ez dago inolako botere harremanik ezagutza eremu bat sortu ez duena, ezta ezagutzarik aurretik botere harremanik gabe”.

Aipaturiko zerrendaz aparte, antropologian aztertu egin den fenomeno bat aipatu nahiko nuke legitimazioarekin loturik baitago: Big Man-aren fenomenoa. Honakoa ikertu egin da botere politiko bereiziaren gailentzearekin batera, izan ere, laburki azalduz, bere eskuzabaltasunari esker boterea eskuratu egin duen pertsonaia gisa ulertu egin da. Zentzu batean, boterea merezia dauka, berak landu egin baitu bere legitimazio iturria. Figura hau Tikopiako gizarte polinesiarrean, besteak beste, kokatu ohi da, baina nik egungo gizarte ereduan kokatu nahiko nuke. Nire ustetan, politikagintzan eta batez ere legitimazioari dagokionean, ez dago meritu, eskuzabaltasuna edo borroka pertsonala bezalako funtsa hobeagorik. Horrela amaituko genuke nepotismo bezalako jarrera nazkagarriekin, eta boterearen gaia era serio batean landuko genuke behingoz. Agintari bat egon behar bada, haren “odola uzuri” duen norbait izatea da zentzuzkoena, guztion ongizatea eta ez bere burua lehenengo lerrora ekarriko duena.

Honenbestez, legitimazioari dagokionean, zenbait puntu finkatu nahiko nituzke. Lehenik, legitimazio-prozesuak erregistro sinbolikoan kokatu behar ditugula azpimarratu nahi dut. Izan ere, ordena politikoa ordena arau-emailea da; zerikusi estua du gizarte-kodeekin eta pertsonen eta taldeen arteko harremanak erregulatzen dituzten irudikatze- sistemekin. Bigarrenik, sinboliko izateak ez du esanahi ez duela errealitatean eragiten; haien errealitatea gizarteko parte-hartzaileek haietaz duten ideiaren araberakoa bada ere, indar errealak dira, hau da, oinarri materiala dutenekin harremanak izateko gai dira. Azkenik, botere politikoa izaera sinboliko honen baitan irudikatu behar dugu, botereok oinarri sinboliko eta materiala baitute, elkarrekin trukagarriak direlarik, askotan menderakuntza-harremanak zilegiztatu, islatu edo eratuz.

Esandako guztia kontuan izanik eta irakurritakoa ere aintzat harturik esan beharra daukat egile hauek egindakoa ibilbide luzearen erdian geratutako azterketa iruditu zaidala, errealitatean garatzen diren prozesu sozialen azterketa hutsa baino ez direlako, horregatik nahiko nuke borobiltzea nire ekarpenekin. Nire ustez Estatua klase batek bestea menperatzeko tresna dela argi eta garbi dago. Bakarrik erreparatu behar diogu baliabide sozio-ekonomikoetan dagoen aldeari. Dena den, honetan ez dut honetan sakondu nahi, “izatetik behar izatera” igaro baizik, hau da, nolakoa izan beharko litzateke Estatua desberdintasun sozio-ekonomikoak ez areagotzeko eta, batez ere, horietaz ez baliatzeko? Hori da benetan erantzun beharrekoa. Graeberri jarraituz Estatua bortxa estrukturala, zuzenekoa ala zeharkakoa, kudeatzen duen egitatea da. Zentzu honetan, bortxa eta botere harremanak (gauza bera ez badira ere) parekatu nahiko nituzke, hau da, Estatua botere harremanen monopolioa duen estruktura gisa ulertzea. Nire ustez ezinezkoa dugu botere harremanen presentzia ukatzea, Foucaultek argitu zigun bezala. Edonon daude. Kontua da zelan erabiltzen diren eta zein helbururekin. Horregatik Roca Martinezen tesiarekin bat nator: Estatuak, justuago izan dadin, botere harremanak berdintasunean oinarriturik banatu beharko lituzke. Horrela saihestuko genuke bortxa estrukturala bezalako bidegabekeriak. Estatua, egotekotan, klase batek bestea menperatzeko joera saihestu beharko luke, bizitza sozialari berdintasuna esleitzen. Dena den badakit estatuak eginbehar gehiago dituela, eta izan behar dituela, baina nire ustez egun pairatzen ditugun zapalkuntzen iturria ezberdintasuna, ekonomikoa zein generoaren araberakoa, dela argi eta garbi daukat.

4. GAIA: ERLIJIOA

Laugarren atal honen laburpenean erlijioaren auzian murgilduko gara. Horretarako, orain arte egin bezala, klasean burututako hausnarketak zein landutako testuetan oinarrituko naiz. Hortik tiraka, halako galderak planteatzen zaizkigu, beste asko eta askoren artean: nondik eta zergatik sortu zen erlijioa? Ze nolako funtzioa betetzen du gizartearen baitan? Loturak al daude bi entitate hauen artean? Zergatik, pentsatzen zenaren kontra, nahiz eta zientziak aurrera egin ahala, ez du erlijioarekin guztiz amaitu?

Arestian botatako galdera hauek lanari norabidea finkatzeko kontuan izanik, lanarekin hasi aurretik zenbait puntu finkatu nahiko nituzke. Lehenik, esan beharra dago betidanik eztabaida iturri izan den esparru baten aurrean gaudela eta zentzu honetan ulertu behar dugu antropologoentzako izan duen erakargarritasuna. Dena den, beste iker-eremuekin gertatu ez den bezala adostasun handiagoa eskuratu dute adituek honakoari dagokionean. Zergatik? Finean, kontzeptu lauso eta zehazkaitz baten aurrean egon arren, denok dugulako intuizio xume bat haren inguruan eta handik, “denok ulertzen dugun horretatik” alegia, abiatu egin behar da ikerketa. Esan genezake, hortaz, “izaki, ahalmen eta naturaz gaindiko sinesmen eta prozedurak” dela, Wallacek proposatu zigun definizioak ezartzen zuen bezala. Zentzu honetan, intuizio oinarrizko horretan oinarriturik, kultura guztietan ematen den fenomeno gisa hartu dute honakoa, hau da, unibertsal baten aurrean gaude. Halaber unibertsala den heinean, ekitaldiek duten rolari erreparatzeaz gain, ekintza, ekitaldi, prozedura, errito, organizazio, jarraitzaile, ingurugiroa eta beste hainbat faktoreren edukia zein benetako zentzua ere kontuan hartu beharrekoak dira.

Orain arte finkatutakoa kontuan izanik, nire ustez, giza izaeraren alderdi unibertsal bat eskuartean dugun heinean, ezinbestekoa dugu haren hastapenetara jotzea argitzeko zergatik sortu zen honakoa. Hamaika ikerketen ostean Neanderthalen hobiratzearekin aurkitutako prozesua ematen du eta baita ere Europako hainbat kobazulotan aurkitu dira honen aztarnak, txamanak edo bestelako buru erlijiosoak errepresentatzen omen zutelarik. Dena den, hemendik ezinezkoa dugu finkatzea sorrera garden bat. Nire ustez, gorago esan dugunarekin dauka zerikusia espekulazio honek: giza alderdi intuitibo bat den heinean eta honakoa zedarritzea oso zaila dugun neurrian ere, azterketaren nondik norako argia bereizteko oztopo anitz aurki ditzakegu. Baina, kontzeptu lausoa eta sorrera labainkorra badu ere, proposatu dira zenbait sailkapen jakintza guzti hau ordenatze aldera, batez ere antropologo eboluzionisten eskutik. Horregatik nahi zuten forma erlijiosorik “primitiboena” finkatzea, handik tiraka, mendebaldeko tradizioan bihurtu zen horretara iristeko. Tesi hauen guztien artean azpimarratzekoa da Müller eta Tylorrek izan zuten oihartzuna. Lehenengoak naturalismo fenomenoa ekarri zigun gogora eta, bigarrengoak, animismoa (eta honen bilakaera). Goazen sakonago aztertzera Müller, Mitologia Konparatuaren Eskolaren fundatzailearen tesiak:

Naturalismoa. Honakoa lehenengo fasea dugu antropologo honen aburuz. Jainkoen izenak izen arruntak dira hasieran, fenomeno naturalak izendatzen dituztenak (adibidez, Euskal Herrian argi ikusten dugu honako prozedura Ama- Lurra jainkosarekin, Mari, Eguzki- Amandrea zein Ilargi- Amandrearekin). Müllerren arabera, naturaz gaindikoetan sinestea hizkuntzak sortutako irudipenen ondorio delako froga, izan ere, hitz egiten dugunean deskribatu nahi ditugun fenomenoak subjektu batek zertutako ekintzekin parekatzen ditugu hizkuntzaren aldetik. Adibidez, euskarazko “euria ari du”. Honegatik pentsatu omen dira fenomeno naturalen kausak nortasun bat duten entitate banakotu gisa. Beste alde batetik, gizaki primitiboa naturako indarrek zanpatuta sentitzen zenez, gurtu beharreko gizagaineko izakien itxura izango zuten harentzat indarrek.

Arimaren nozioa. Bigarren fasea edo naturalismoa baino beranduago sortutako kontzepzioa. Izan ere, gizakiak honakoaren beharra dauka konturatzen denean gauzen hilkortasunez ohartzean. Baina, betiko hil beharra onartu ezinik, gizakiak imajinatuko zuen bazela zerbait hilezkorra beragan eta, ondorioz, jainkotu egingo zituen hildakoen arimak, naturako jainkoen parean jarriz. Horregatik, arbasoen gurtza gainezarriko zitzaion gurtza naturalistari.

Dena den, gorago esan dugun bezalaxe, honako bereizketa ez da bakarra, hortaz, goazen Tylor, erlijioaren antropologiaren sortzailearen bereizketa, aztertzera:

Animismoa. Tylorren aburuz eta Müllerren kontra, arimaren kontzeptua da lehenengo urratsa. Halaber, badirudi zentzu batean erlijioa eta ametsak (alderdi inkontzientea esango nuke nik, Freudi-i jarraituz) parekatzen dituela, ametsek irudikapen erlijioaren eraketan funtzio ezinbestekoa izan dutelakoan. Izan ere, amets baten bikoizten dira subjektua eta esperientziaren mundua, hau da, gorputza etzanda, geldirik eta lo dagoen bitartean, doble oniriko bat eratzen da, norberarengandik bereizi eta bere kasa jarduteko gai dena. Hura dabilen unibertsoa aske da denboraren eta espazioaren legeetatik. Eta doble oniriko hau da, hain zuzen, arimaren ideiaren sorreran dagoen fenomenoa. Bestalde, hasiera batean, gorputzean dagoen bizi-printzipio gisa sumatuko zen arima; gero, heriotza lo luze baten antzekoa izanik eta batzuetan hildakoak bizidunei ametsetan agertzen zaizkienez, arima espiritual baten nozioa imajinatuko zuten, hiltzean gorputza uzten duelarik baina, halere, giza arazoetan parte hartzeko gaitasuna izaten jarraitzen duelarik. Honen ondorioz agertuko ziren ehortze- errituak eta arbasoen gurtza.

Politeismoa. Animismoaren ondotik eratorritako bigarren “pausua” (ez dugu ahaztu behar eboluzionista zela). Arima espiritualaren noziotik, gauza guztiek arima dutela ondorioztatuko zuten. Haurrak bezala, diosku Tylorrek, primitiboak ere berezko joera du inguruko elementuei giza itxura emateko. Lehen gizakien aburuz, bizidunak mugiarazten dituen printzipioa arima denez, eta naturan dena mugitzen denez, gauza guztiek dute arima (suak, haizeak, animaliek….) . Hildakoen gurtza naturaren gurtzara hedatzeak ahal misteriotsu eta ikusezinekin onez onean egoteko nahiari erantzuten dio ikuspegi horretan, izan ere, ahalok, indar kosmikoak kontrolatuz, gizadiaren patua baldintzatzen dute. Indar kosmikoak antropomorfizatzeko prozesuaren eskutik, norbanako-izenak emango zitzaizkien indarrei.

Monoteismoa. Azkenengo fase gisa irudikatu zuen.

Halere, badaude autoreak kontrako bidea defendatzen dutenak erlijioaren garapenari dagokionean. Hauen artean Schmidt-en proposamenak bereiz ditzakegu. Honen aburuz, monoteismoa ez zen inondik inora azkenengo fasea, baizik eta Jainko bakarra lurreko herri guztiei errebelatu zitzaienez, monoteismoa da jatorrizkoa, baina primitiboek Jainkoaren mezua ahaztu edo itxuragabetu zutenez, bestelako erlijioak eratu zituzten.

Schmidt-en ikuskera alboratuz eta aurreko biak kontuan izanik, esan beharra dago oso kritikatuak izan direla, froga enpirikorik ez dutelako. Kritiko gogorrenen artean Durkheim agertzen zaigu. Lehenik egile hauek primitibotzat hartzen dutena ez da haur bat haiek uste zuten bezala, are gehiago, ez da gizaki modernoak baino gaitasun intelektual gutxiagokoa. Halaber, umeak gai dira objektu bizigabeak eta izaki bizidunak bereizteko eta, zentzu horretan ez dauka zentzurik primitiboek gauza guztiei arima egozten zitzaiela defendatzeak. Halaber, burugabea iruditzen zaio erlijioa eta ametsak parekatzea. Bestalde, ez genuke hartu behar mundu materiala interpretatzeko sistema okertzat ere, hau ez delako erlijioaren helburua. Nire ustez, beste tesien garrantzia ukatu gabe nire ustez, azkenengo hau da interesgarriena, batez ere dugun lanari begira, honako galderari erantzuten badio: “zergatik jakintza zientifikoa geroz eta gehiago handitzen ari bada ere, irauten du erlijioak?”. Durkheimek esaten digun bezalaxe, erlijioak bestelako iturri batetik edan egin behar du eta, hau da, hain zuzen, lanaren bigarren atal honetan aztertuko duguna, alegia, zein da erlijioak duen funtzioa honakoak iraun dezan?

Durkheimen teoria oinarritzat izanik, aipatutako erlijioaren iturria prozesu psikosozialen mailan irudikatu behar dugu. Zentzu honetan baztertzen du autore eboluzionistek izan duten asmoa, erlijioa historiaren ibilbidearen puntu zehatz batean kokatzea alegia, erlijioa ez baitzen puntu une jakin batean sortu. Aitzitik, argitu beharrekoa alde erlijiosoa zertan den gizarteen ezaugarri, alde politikoa edo ekonomikoa diren bezala. Halaber zerarekin lotzen ditu autoreak erlijioaren balioa eta funtzioa: alderdi sinbolikoa, gizakiaren funts-funtsezkoa delarik. Horrela alderdi sinbolikoa gizartean ematen diren prozesuekin parekatzen du. Izan ere, haren ustez, “gizarte batek ez du eratzen, besterik gabe, hura osatzen duten norbanako multzoak, baizik eta, lehenik eta behin, gizarte horrek bere buruaz duen ideiak”. Hortaz, gizarte erreala gizarte ideal bihurtze prozesua, gizarte ideal horrek berekin duelarik botere morala agintzeko. Ikusten dugun bezala, erlijioa eta gizarteratze prozesua elkartzen ditu: sinbolorik gabe, gizarte-sentimenduek oso izate ezegonkorra eta aldabera lukete. Honenbestez, sinbolismoa ezinbestekoa da kontzientzia hori sortu eta iraun dezan. Hau guztia dela eta, Durkheimen aburuz, gizarteak banakoen kontzientzietan pizten dituen sentimenduak sinbolo jakin batzuetara transferitze horretan datza erlijioaren jatorria.

Durkheimen ideien eragina dela medio, antropologia erlijiosoaren nondik norakoa zeharo baldintzatuta geratu zen. Alde batetik, bereiz ditzakegu diskurtso erlijiosoaren edukiak gizartea egituratzeko era eta gizarte-bizitzan jokoan dauden apustuak erreproduzitzen edo transposatzen dituelako ideia. Bestetik, instituzio erlijiosoak gizartea integratzeko balio dezakeelaren ideia, alegia, erlijioaren kategoriek eragina dutela gizarte-bizitzaren alderdi guztietan. Auzi interesgarri hauen ibilbidea zuzenki aztertuko ez badugu ere, ideia baten inguruan bueltak ematea gustatuko litzaidake, hau da, erlijio-egitateak eta gizarte- egitateen arteko harremanak, batez ere azkenengo hauetan ze funtzio betetzen duen erlijioak argitze aldera.

Atal honekin sakonki sartu aurretik, orain arte mahai gaineratu ditugun erlijio sailkapenez aparte bestelakoak egon dira (ikuskera eboluzionista saihestu dutenak), batez ere erlijio prozedurak ordenatu dituztenak. Wallacek proposatzen digun bereizketa gogora ekartzea gustatuko litzaidake, batez ere, erlijioa, unibertsal kultural gisa ulertua den heinean, kulturen artean zein ezberdintasun agertu daitekeen irudikatu aldera, sinesmen eta praktika erlijiosoei dagokienean.

Txamanismoa. Honakoa, hitzak dioen bezala txamanen inguruan darabil, hau da, figura erlijioso garrantzitsu bat baina “denbora partzialean” lan egiten duelarik. Termino honen bitartez sendatzaileak, mediumak, astrologoak, espiritistak eta bestelako igarleak. Duten ahalmen espiritual berezia dela eta, estatus garrantzitsua daukate gizartearen baitan, rol ezberdina betetzen duelarik. Honenbestez, maila sozialean bereizteaz gain, janzkeraz(hau da, fisikoki) ere bereiz daitezke. (Wallece-ren ustez, iparraldean bizi direnei dagokie, eskimalak, Siberian bizitakoak)

Erlijio komunalak. Txamanez aparte badituzte erritu komunalak zeremoniak edo trantsizio errituak hauen artean. Kasu honetan ere ez daukate momentu guztietan lan egiten duen pertsona bereizirik, baina jainko bat baino gehiagotan sinesten dute politeistak dira.

Erlijio olinpikoak. Honakoak organizazio estatalarekin eta estratifikazio sozialarekin batera agertu egin zen. Horregatik oso estruktura hierarkikoa eskuratzen du sazerdoteak.

Monoteismoa. Praktika honetan ere sazerdoteak agertzen dira, baina aurrekoan ez bezala naturaz haraindikoa bestelako era batean ulertzen dute, alegia, Jainko bakar baten esku geratzen baita (orojakile, betierekoa, ahalguztiduna delarik).

Badaude ere bestelako bereizketak, adibidez, Harrisek luzatutakoa:

Kultu indibidualista, denok daudelarik espezializatuak praktika erlijiosoetan

Kultu txamanista, pertsona bakar bati dagokiolarik.

Kultu komunitarioa, espezializaturik gabeko taldeei dagokie.

Kultu eklesiastikoa, erabateko dedikazioa kultu erlijiosoari, honakoa monopolizatuz.

Lehenik eta behin, esan beharra dago erlijioaren betebeharrak anitzak direla. Balio dezake zenbait gertakariren inguruan azalpenak eskaintzeko, emozioak bideratzeko eta ekologiarekiko zenbait harremanak finkatzeko. Goazen aztertzera honakoak lasaiago:

Erlijioa, azalpena eta itxaropena. Zenbaitetan esan da erlijioaren funtzio nagusia gizakiaren eskuetatik at geratzen dena azaltzean datzala. Finean, erlijioak ahalmen sinbolikoa duen heinean (Geertz), badauka esanahi bat gizakientzako. Dena den, erlijioak azalpenetatik haratago joateko ahalmena ere badauka, uste baitugu dauzkagun helburuak edo itxaropenak eskuratzeko tresna dela. Sentimenduak jokoan dauden eremuan sartzen ari garen heinean (gizakia bere izaera ahul eta mugatuaz konturatzen denean atsekabean gera daitekeelako eta handiago den entitate baten bila jotzea), zentzu batean nahastu daiteke magiarekin. Halere, Malinowskik bereizi zizkigun hauek biak:

Magia naturatik haraindi dagoen teknika bat, kontrola ezartzeko balio diezagukeena, batez ere fenomeno naturalei dagokienean (euria kontrolatu uztaroan…). Bestalde, batzuetan erabili daiteke zenbait helburu eskuratzeko, imitaziozko magiaren bidez (budu panpinak). Nahiz eta magia animismoarekin lotu egin den (sinpleagoa dela pentsatuz), politeismoan baina baita monoteismoan ere aurki dezakegu honakoa. Egungo errealitaterantz zubi bat eraikiz, aski ezagunak dira telebistan agertzen diren saio sasi-magikoak (deitu eta etorkizuna irakurriko dizugu; eman dirua eta aberatsa bihurtuko zara….).

Erlijioa munduan gertatzen diren hainbat fenomenoen aurrean azalpena eman diezaguke (adibidez, zenbaitetan esan ohi da zerbait txarra gerta dakigukeela gaizkiaz ekinez gero). Halaber, kontrolatu ezin dugunaren aurrean lasaitasun espirituala eskain diezaguke. Zentzu honetan esaten da azalpenezko funtziotik haratago baduela emozioei dagokien betebehar bat, adibidez, antsietatea txikitzeko. Oso zaila da muga bat ezartzen sentimendu eta azalpenaren artean, izan ere, askotan ditugun zalantzak sentimenduek dakarten egonezina lotu dakieke (esaterako, zer dago heriotza eta gero galdetzean azalpen bat bilatzen dugu, baina batez ere lasaitasuna). Magiarekin antzekotasun handiak baditu ere, Malinoswkiren arabera erlijioa eguneroko bizitzaren tragedietatik sortzen da, adibidez, gizartearen antolaketari dagozkionak (hierarkia batetik bestera pasatzeko errituak).

Dena den, ikusi dezakegun bezala, biek ala biek duten helburua berdina da: azalpenak eman gure eskuetatik ihes egiten duena kontrolatzeko.

Errituak eta bizitza soziala. Lehenik esan beharra dago zertan datzan erritua: jokaera formala estilizatua, errepikakorra, estereotipatua (“meme” 5. gaia) eta soziala. Nahiz eta errituek eta antzerkiek ezaugarri antzeko batzuk izan ditzaketen, ezberdintasun nagusia sinesmenean datza, alegia, parte-hartzaileek errituetan zeharo sinesten dute. Aurreko puntuan antsietatea gutxitzeko tresna gisa balio digula erlijioak esan arren, zentzu batean, errituen eskutik, sortu dezake egonezina. Izan ere, askotan errituak erabiltzen dira bizitza edo gizartearen aro batetik bestera igarotzeko (batailatzea, bar mitzvahs…) eta horrek intseguritatea sor diezaguke. Dena den, (eta hau nire teoria da) ezin ditugu antsietatea sortzeko eta gutxitzeko ahalmena parekatu. Antsietatea gutxitzen diguna benetan, erlijioaren kontakizuna da. Baina, egonezina sortzen da ez erlijioarekin batera, baizik eta bizitza sozialak eragiten digun presioa dela eta. Orduan gerta daiteke abstrakzio moduko bat eta errituari izatea beldurra, nahiz eta benetako kausa presio soziala den.
Trantsizio errituetan hiru fase bereiz daitezke:

Banaketa zeinetan pertsonak talde bat utzi eta beste batera (beste estatusa) pasatzen dira.

Liminaritatea zeinetan parte hartzaileak bizitza sozialetik at bizi diren. Badirudi trantsizio garaia dela. Horregatik, zenbaitetan limitarietate kolektiboaz mintza gaitezke (bizitza sozialak finkatzen dituen ezberdintasunak ahaztu eta momentu horretan kommunitas bat sortu).

Inkorporatzea zeinen bidez taldera sartzen dira berriro.

Erlijioa eta ekologia kulturala. Honakoak dio izakietan, ahalmenetan eta naturaz haraindiko indarretan sinesteak lagundu diezaiekeela pertsonei ingurugiro materialetan bizirauten. Indian cebú behiekin ematen den prozesuak erraz asko argi diezaguke honakoa. Ahimsa doktrinak (hinduismotik eratorritakoa) debekatzen du edozein motatako animaliak erailtzea. Mendebaldeko pertsona askoren iritziz, irrazionaltasuna eta tradizio erlijiosoa direla medio erabakitzen dute Indiako biztanleek behiak ez haztea. Kontua da, Harrisek argitu zuen bezalaxe, honakoak ez duela soilik rol kultural bat, materiala ere baduela. Indiakoek ez dute behi handi baten beharrik euren gurdietatik tiratzeko honakoek bete dezaketelako honako funtzioa. Gurdietatik tiratzeaz aparte, landak ongarritzen dituzte. Hau da, behi honek balio diete izatez oparoa ez den landa eremu batera adaptatzeko, finean, baliabide material baliagarria zaien heinean, hobe dute ez erailtzea.

Erlijioa eta kontrol soziala. Jende askok eta askok uste du bizitza alda daitekeela berpizkunde espiritual batekin, bekatariek salbazioan sinesten dute, hau da, fededunek barneratzen dute sistema bat, zeinen bidez sari edo zigorrak inposatzen diren. Honako logika hertsatzailea da, finean, bizitza sozialaren nondik norakoan kontrol bat ezartzeko. Azken buruan, gizakiaren botereak ekintzetan eragin dezake, era berean hainbat emozio baldintzatuz (haserrea, justiziaren eta ongiaren zentzua….). Bide beretik ere, duen ahalmen izugarrizko handi honek bultzatu du jendea gudetan murgiltzera (Gurutzadak, Jihads… ). Halaber, gizarte bereko kideen artean talkak areagotzeko ere erabilia izan da zenbaitetan, gorrotoa zein pertsuasioaren bidez (sorgin-ehizak, adibidez, emakume txiroekin akabatzeko). Zentzu honetan sorgin-ehiza bezalako basakeriak izan daitezke “mekanismo berdintzailea” , aberastasun ezberdintasunak gutxituz. Bestalde batetik, esan bezala, portaera arautzeko bidetzat ere hartu da maiz: Jainkoak agintzen digu zelan eraman bizitza on bat eta horren truke emango digu sari edo zigor bat (Hamar Aginduak).

Erlijioa eta gizartearen arteko loturarekin jarraiki, Robert Bellah-k proposaturiko termino baten inguruan hausnartzea gustatuko litzaidake “kultura errefusatzen duten erlijioen fenomenoa”. Honakoa batez ere kristautasunari lotzen zaio, baina nik ez dut irudikatzen erlijiorik fenomeno hau betetzen ez duena. Autoreak esaten diguna da, finean, erlijioa mundu errealetik haratago dagoen zerbaitetan funtsatzen dela. Badirudi mundu materialean ezinezkoa dugula salbazioa, justizia bezalako kontzeptuak eskuratu eta horregatik mundu transzendental batera jo beharra dago. Fenomeno hau gogora ekarri nahi izan dut, batez ere, Max Weberrek “la ética protestante y el espíritu del capitalismo” izeneko obra handian luzatzen digun teoriarekin sartzearren. Defendatzen ari garen moduan, erlijioak gailentzen dituen balio eta gizarteak dituen balioen artean lotura ezin estuago dago. Hari honetatik tiraka, autoreak ikusten du zelan protestantismoak salbazioaren kontzeptua edonori luzatzen dion, batez ere egunerokotasunean lan egiten duten pertsonei. Kristautasunarekiko haustura hau dela eta, balio ezberdinak gailentzen hasi ziren, adibidez, kristauak gehiago kezkatzen ziren egunerokotasunaz eta protestanteak etorkizunaz. Zentzu honetan esaten du handitzen eta handitzen zihoan sistema ekonomiko berria, kapitalismoak, balore hauekin bat egin zuen. Beharrezkoak ziren etekina edo bizitza materialean ospea eta aberastasuna lortu nahi zuten pertsonak.

Orain arte gizartea eta erlijioaz esandako guztiaz aparte, puntu bat ukitu gabe geratzen zaigulakoan nago: gizartearen aldaketa, hain zuen. Izan ere, esandakoarekin badirudi erlijioa gizartearen kohesioa, hierarkia zein tradizioak mantentzeko protesi moduko bat dela. Baina, batzuetan ere izan daiteke aldaketa bultzatzeko tresna bat. Bide honetatik, azkenengo atal honetan “bizkortze prozesuez” (errebitalizazio mugimenduak) mintzatuko gara. Honakoak aldaketa garaian sortu daitezkeen mugimendu sozialei egiten die erreferentzia, gizartearen baitan aldaketa txertatzen dutelarik. Adibidez, Jesusen figura bizkortze prozesu batekin lotu daiteke, bere garaiari zegozkion balore oso ezberdinak aldarrikatu zituelako, haustura bat bultzatuz Erromaren eraginarekiko. Bizkortze prozesuen baitan sinkretismoak ere eman daitezke, hau da, kultur ezberdinen arteko hartu emanak direla eta (akulturazio prozesuak), erlijioak pairatzen duen aldakuntza. Sinkretismoaren adibide garden bat kultu karguak dira (Harrisen “¿Por qué nos invaden los cultos?” testuan sakonago azaltzen zaigu), hots, mendebaldeko zibilizazioaren harremanetan egoteak beste erlijioetan izan zuen eragina. Kargu kultu hauek, gizarteen artean dauden zenbaitetan desberdintasun sozioekonomikoak azaltzen eta legitimatzen dituzte, askotan europear tradizioa imitatzen dutelarik. Ezagunenak Melanesia eta Ginea Berrikoak izan daitezke, sinesmen aborigenak tradizio kristauarekin nahasten direlarik. Finean, esan daiteke, kultu kargak kapitalismoaren espantsioaren ondorio direla, betiere ondorio hauek plano politikoan eta ekonomikoan kokatuz. Esaterako, ordura arte geografiak banatzen zituen biztanleak, kultu berberaren parte izateak melaniarrak talde handiago bat osatzea egin zuen.

Bizkortze prozesuen beste adibide garden bat, azken mendeotan EEBBetan gertatzen ari diren erlijio aldaketak dira, Harrisen testuan “¿por qué nos invaden los cultos?” lantzen den bezalaxe. Izan ere, gero eta kultu gehiago agertzen ari dira, egungo teknologiara egokitzen direnak (adibidez, interneta edo telebista…). Honek ondorio batzuk izan ditzake. Alde batetik, handitu egin da erlijio bati lotzen ez den pertsonen kopurua baina, bestalde, “espiritualismo ilun” baten preso geratzen ari da jende asko. Badirudi “bizitzaren zentzu” baten beharra dagoela egun. Honetan sakontzen du Harris antropologoak tesi bati aurre eginez. Izan ere, erlijioaren aldaketa ez dute balio etiko edo metafisikoek bultzatzen, baizik eta balio materialak, gure munduan ager dakigukeen beharrek. Zentzu honetan, antropologo askok hitz egiten dute “New Age” bati buruz edo “Hirugarren Iratzartzea” Harrisen hitzetan, esaterako, ematen du erlijioari lotzen zaizkion praktikak gero eta presentzia handiagoa berenganatzen ari direla, baina testuinguru sekularretan. Honek arazo bat baino gehiago eragingo dizkio antropologoari. Zelan egokitu daiteke erlijioaz ezarritako definizio zaharra testuinguru laiko baina espiritual honetara? Halaber, orain arte natura eta naturaz haraindikoa bereiztea errazagoa zen, baina egun, bi eremu horien arteko ikaragarrizko hartu emanak daude. Zelan bereiziko dira hemendik aurrera? Hau guztia dela eta, esan dezakegu erlijioaren antropologia erronka berriak bereganatzen ari dela, kulturaren aldaketarekin batera errealitatera moldatu beharko delarik.

5 eta 6 GAIAK: SINBOLISMOA ETA ARTEA.

Azkenengo laburpen honetan elkar loturik dauden bi gaitan murgilduko gara, sinboloak eta artean, hain zuzen. Horretarako, beti bezala, zenbait egileren ekarpenak erabiliko ditugu klasean emandako hausnarketekin batera. Kontuak kontu, zertan da gizakiaren ahalmen berezkotzat jotzen dugun sinbolismoaren delako hori? Zer da artea? Ba al dauka berezko baliorik? Posible da haren inguruko definizio bateratu bat osatzea? Eta haren funtzioak? Hauek bezalako zalantzak erantzuten saiatuko gara.

Zer da sinbolismoa? Ideia pare bat azpimarratuz…

Historian zehar eta, autorez autore, asko aldatu da sinbolismoaren kontzepzioa. Adibidez, Platonek Errepublika izeneko liburuan, ezagutzeko prozesua, dialektika alegia, zertan datzan ekarriko digu gogora. Guri interesatzen zaiguna dianoia-ren nozioa da, hau da, abstrakzio puruak Ideiak (benetako mundua) eta gauza sentsibleen artean ematen direnak. Hein batean, erdibideko errealitatetzat hartzen ditu, Mundu Materiala eta Mundu Ideialaren artean daudelarik. Garunaren errepresentazio gisa ulertzen du sinboloa, balio diguna errealitatean dagoen horretatik zentzu bat deduzitzeko. Platonek aipatzen du matematikaren fenomenoa eta nire ustez, horrekin errazago ikusten da zertan datzan sinbolismoa: plano ontologikotik at (baina honakoari erreferentzia egiten diote), sortzen ditugun kontzeptu metafisikoak, sinboloak. Nahiz eta erlazionaturik dauden plano ontologikoarekin, zentzu batean, zeharkakoak dira eta, guk sorturikoak diren heinean, arbitrarioak, guk egokitzen baitiegu zentzua. (Bestela, irudiez edo imitazioak mintzatuko ginateke).

Beste alde batetik, Aristotelesek ere azalpen bat luzatzen digu sinbolismoaren inguruan. Haren ustez, hitzak ez dira signoak, sinboloak baizik, plano metafisikoan gauzak ordezkatzen dituztelako. Izenak edo markak dira gauza horiek ezagutu eta antzeman ditzagun. Halaber, sinbolo horiek ez dira ez egiazkoak ez faltsuak, konbentzionalak baizik. Hitz batek, bere horretan hartuta, ez dauka inolako esanahirik, konbentzio sozialak sinbolo bihurtu arte.

Sinbolismoa zientziaren ikuspegitik.

Bartraen teoriak azaldu diezaguke sinbolismoaren fenomenoa. Baina, lehenik, jo dezagun azalpen eboluzionistara: hominidoen biziraupenerako, beharrezkoa zen kontzientziaren kanpo-protesi bat garatzea . Honakoa, protesi teknologikoarekin batera eman zen (tresnen erabilpena) eta, igaro zen sustituzio moduko bat bilakatzera: mundu sinbolikoaren sustituzioa, kultura. Halaber, protesi kultural hori kontzientziaren parte bihurtzera helduko zen, zirkuitu neuronal bat izango balitz bezala: “kanpo-garun” moduko bat, alegia. Agian errazago ikus daiteke Bartrak luzatutako argazkiaren sinplifikazio bat eginez:

Honek garunaren baitan, bi atal bereizten ditu: kanpo-garuna eta barne-garuna. Barne-garunean kokatzen ditu neuronen zirkuitoak, konektatzen direlarik kanpo-garunarekin. Kanpo-garuna, garunaren estruktura-kulturalekin identifikatzen ditu baina, kontua da, zerk bateratzen ditu bi hauek? Autorearen hitzetan: “hizkuntza, artea, mitoa, musika, dantza, ahaidetasun sistemak eta gure bizitza kulturalaren bestelako adierak”. Gaitasun hau, alegia, barne-garuna eta kanpo-garunaren arteko hartu-eman beharrezko hau gizakion berezkotzat jotzen du. Are gehiago, gizaki batzuetan ematen dela ere ezarri zuen, izan ere, autisten kasuan, hauek ezintasuna dute sare neuronal horiek konektatzeko kanpo-garunarekin. Hemen kokatu genezake neurona-ispiluen funtzioa, hauek kanpo mundua irudikatzeko eta errepresentatzeko ahalmena baitute. Bide beretik, animalien kasuan ere ezberdintasun nabari bat dago gizakiekiko: ezta tximinoek ere ez dituzte zirkuitu nerbiosoak kanpo-garunarekiko dependenteak.

Hortaz, esan genezake mundu mentala eta mundu kulturala uztartzen dituela puntu batean: gizakia amaitugabea den heinean, kanpo-faktoreen beharra dauka pertsona bihurtzeko. Dena den, autoreak berak onartzen du oso zaila dela bi mundu hauen arteko lotura garden eta zurruna azaltzen duen teoriarik sortzea. Horregatik nire ustez, ekarpen hau metafora gisa ulertzea askoz baliagarriagoa da guretzako: “aipaturiko bi estruktura hauek, estruktura funtzional bat sortzera heldu dira, itsuarentzat makila besoaren luzapena den bezala. Kontua da luzapen horrek berak ere eskuratzen duela ahalmen funtzional horretatik aparte, bizitza eskuratzen duela. Kultura bezala, ez da objektu huts bat, baizik eta bere zeregin aktiboa dauka gure garunaren baitan”.

Sinbolismoaren adierazgarri zentrala: hizkuntza.

Gizakiaren eboluzioan beharrezkoa izan zitzaion homo sapiens-i garatzen ari zen gaitasun sinbolikoa indartzeko tresna bat sortzea. Honi erantzun zion hizkuntzak. Izan ere, berezkoa bilakatzen ari zen munduak, kultura alegia, benetako errealitatea bilakatu beharra zuen: nola egingo ote zion bestela erreferentzia, plano metafisiko hutsean garatzen ari zen sinbolismo ilun horri? Nola lotu kultura eta mundu materiala? Are gehiago, nola sortu kultura tresna sinboliko bat barik? Ezinezkoa zen. Horregatik izan da hain garrantzitsua hizkuntzaren sorkuntza.

Dena den, ez dugu ahaztu behar hizkuntza garatu zedin, hainbat faktore edo aldakuntza materialak eman beharrekoak zirela gizakiaren baitan. Ez dugu ahaztu behar kultura eta mundu materiala elkarrekin garatu direla betidanik, batak bestean eraginez. Adibidez, gizakiak, bipedoa bihurtzean, hainbat aldaketa bizi izan zituen bat oso garrantzitsua: eztarrian, soinu guturalak egitetik, soinu bereizi eta argiagoak sortzeko ahalmena eskuratu zuen. Aldaketa material honetatik beharrezkoa zen aldaketa kulturala etortzea, horregatik, soinu horiek, pixkanaka, sinbolo bihurtu ziren: esanahi bat eskuratu zuten. Hauek dira, hain zuen, beste animaliekiko ditugun ezberdintasun oso nabarmenak. Beste animaliak ez dira gai soinu bereiziak sortzeko eta, are gutxiago, esanahia duten soinuak. Soinu hauetatik eratorritako dira hizkuntzaren edo komunikazioaren beste konpetentzia batzuk: idazkera, ikus-entzun harremanak…

Beste alde batetik, esan berri dugun bezala, hizkuntza gizakion berezko ezaugarria da. Eurek ere komunikatzeko sistemak badituzte ere, hizkuntzak ezberdintasun kualitatibo bat dakar berauekiko. Adibidez, primateen kasuan hitz egin dezakegu “dei sistemen” inguruan, baina hauek, hizkuntza ez bezala, erabat baldintzaturik daude ingurugiroaz eta ezin urrunago daude malguak izatetik. Kausa-efektu hutsa edo, estimulu-erantzun hutsa direla ulertzen dugu. Halaber, determinatuak dauden momentutik, ez dute ahalmen sinbolikorik, hau da, ezin dute abstrakziorik egin edo ezer irudikatu. Azkenengo hauek hizkuntzaren ezaugarri ezinbestekoak direnez, argi eta garbi utzi behar dugu amildegi ikaragarria dagoela komunikatzeko bi sistema hauen artean.

Hizkuntzaren zenbait ezaugarri eta funtzio.

Esaten da hizkuntzak unibertsaltasun semantiko bat duela, alegia, existitzen ez dena ere adierazteko eta horri erreferentzia egiteko ahalmena dauka. Adibidez, nola mintzatuko gintezkeen Jainkoaz hizkuntzarik gabe? Nola adieraziko genuke gure irudimenetik etorri den ideia hori? Gaitasun unibertsal hori, argi eta garbi dago, lotu egin zaio gizakiaren ahalmen irudikatzaileari, garatzen lagundu diolarik: imajinaezinak diren munduak sortzea ahalbidetu dio. Ahalmen hau, estu-estu doa abstrakzioaren bidetik: gure eskuetatik at dagoen edozer ekar diezaguke hurbilera. Halaber, ez dugu ahaztu behar hizkuntza fenomeno arbitrario bat dela, alegia, konbentzio sozialak erabakitzen du hizkuntzaren arauen nondik norakoa, adibidez, zein hizkik osatzen duten hitz bat, zein objekturi egiten dion erreferentzia hitz batek, ahoskatzeko modua… Horregatik esaten da zeharkako lotura bat duela errealitatearekiko, bestela kausa-efektuko erlazio huts bat litzatekeen. Zentzu honetan, oso garrantzitsua da sortutako arauak produktiboak izatea, alegia, ahalik eta ahalegin gutxienekin, adierazi ahalik eta gehien.

Hizkuntza, pentsamendua eta kultura.

Ez dira autore gutxi izan hizkuntzak pentsamendua baldintzatzeko ahalmena duela azpimarratu dutenak. Ematen du hizkuntzak epistemologia erabat determinatzen duela: hizkuntza bat, pentsatzeko modu bat, aldarrikatuko lukete hauek. Kontuak kontu, hizkuntzak baldintzatzen al du beti pentsamendua, ala pentsamenduak baldintzatzen du hizkuntzak? Hizkuntza ezberdinak ikasteko ahalmena unibertsala da? Pentsamenduak baldintza Chomsky, neurri batean, saiatzen da galdera horiek erantzuten. Honen aburuz, giza garunak hizkuntza organizatzeko arau mugatua dauka, horregatik, hizkuntza guztiek oinarri estruktural bat partekatzen dute (“gramatika unibertsala” delako hori). Hizkuntza ezberdinak itzuli ahal dira partekatutako oinarri hau dela eta. Nire ustez, hasieran planteatutako bigarren galderara hurbiltzen da Chomsky: gure garunaren egiturak baldintzatzen du gure hizkuntzaren izaera. Honek esan nahi du hizkuntzak ez gaituela baldintzatzen epistemologikoki? Goazen aztertzera Sapir eta Whorf-en ekarpenak.

Hauen aburuz, hizkuntza ezberdinek daramatzate pertsonak modu jakin batean pentsatzera. Adibidez, ingeles hizkuntzak generoak bereiztea eta palung hizkuntzak ez, lehenengoak arreta berezia eskatzea gizonezko eta emakumezkoen arteko ezberdintasunei egiten du. Beste adibide bat: espainolez bereizten dira denbora berbalak, baina hopiek ez dute halako sailkapenik egiten. Horretatik ondorioztatzen dute hopiek ezberdin hautematen dituztela denbora eta errealitatea. Hau muturrera eramango zuen Boasek eta hizkuntz erlatibismoa aldarrikatu beharrean, aurrekoek egin bezala, kultur erlatibismoa babestuko du: kultura bakoitzak, mundu ikuskera bat dakar.

Arestian azaldutakoaren bidetik, askotan defendatu da lexiko fokalaren fenomenoa, alegia, hitzek gure pertzepzioan eragiteko duten ustezko ahalmena. Adibidez, inuitek ehun hitz baino gehiago omen dituzte elurra adierazteko edo zerbaitetan oso aditua den norbaitek, bere gaiaren inguruko hitz asko ezagutuko ditu. Dena den, Pinkerrek honen kontra zera dio: honek benetan esan nahi al du hizkuntzak gure pentsamendua eta gure mundu ikuskera baldintzatzen duela, ala bestetik gabe, ezagutzean sakontzeak hizkuntzaren teknizismoa dakarrela berarekin?

Hala eta guztiz ere, autore asko saiatu dira aurreko tesiak gezurtatzen, hauen artean, Pinker dugu, “Hizkuntza instintu bezala” bere obra ospetsuan garatu zuelarik bere teoria. Sapir eta Whorf-en aurka, zera leporatzen dio: ez ikertzea zuzenean hopi kultura eta, beraiekin esperimentuak egitean, itzulpen trakets eta txarrak erabiltzea. Horregatik uste du ondorio arbitrarioetara eta okerretara heldu zirela. Bestalde, honakoak Chomsky-ren ikuskera muturrera eraman zuen. Bere ustez, hizkuntza eta pentsamendua ez dira gauza bera eta, are gehiago, hizkuntzak ez du inondik inora pentsamendua baldintzatzen, izan ere, gogoa hitzaren menpe badago, nola da posible hitz berriak sortzea? Edo, zergatik askotan esan nahi duguna ez da esan nahi dugunaren gauza bera? Hainbat esperimentu egin zituen zientzia kognitiboaren esparruan, gure ulermenetik nahiko urrun geratzen direnak. Baina, labur azaltzearren: tximinoak, hizkuntzarik gabeko helduak eta umekien portara aztertu ostean, ondorioztatu zuen ezen, hizkuntza ez bazuten ere, baziren sailkatzeko gai. Adibidez, tximinoak ahaidetasun harremanak identifikatzeko gai ziren, hizkuntzarik gabeko helduek kalkulu matematikoak egiten zituzten eta umeak ere aritmetika kalkulu sinple batzuk egiteko gauza ziren. Hortaz, hizkuntzak ez dakar halabeharrez mundua sailkatzeko eta ulertzeko modu bat, Sapir eta Whorf-ek uste zuten bezala.

Sinbolismoaren beste alderdi batzuk: mitoak eta artea.

Erlijioa, azken finean, sinbolismo handia duen metakontakizun bat da. Saiatzen da, modu sinbolikoan, ezagutzen dugun horretatik at ditugun galderak erantzuten. Adibidez, Jesusen berpizkundea mito sinboliko bat da ez duelako bilatzen jendeak itsuki sinistea, baizik eta haren esanahia berenganatzea: kristau on bat izanez gero, zeruan bizitza ona… Kontuak kontu, artea dagozkigu lantzea azkenengo gai honetan…

Dioses Lejanos liburuan irakurri nuen dyaloek ez dutela ahalmen irudikatzailerik, alegia, ez zekitela irudi batetik honen esanahia ondorioztatzen. Horrela ulertu nuen benetan artea erabat sinbolikoa zela. Ematen du imitatzailea baldin bada, ez duela sinbolikoa izan behar. Baina, irudi batek beti dauka esanahi arbitrario bat. Ñabardurak ñabardura, zer da benetan artea? Lehenik eta behin, esan beharra dago, antropologoek giza prozesu unibertsala dela ezarri dutela, hau da, toki eta garai guztietan eman dena. Artearen hastapenak, lehenengo artelanak edo gizakion ahalmen sinboliko nahiz sormenezko ahalmenaren garapenaren aztarnak Paleolitikoan aurkitu dira, duela 30.000 bat urte, kasualki, gizakia ahalmen sinbolikoa garatzen hasten denean.

Beste alde batetik, ba al dauka arteak berezko baliorik? Gure intuizioak esaten digu artista eta artisautza ez direla berdinak, baina zergatik? Antza denez, artelanari helburu teleologiko batetik aparte, zeozer gehiago eskatzen diogu: izatea balio estetikoa. Baina, zertan datza honakoa? Historian zehar hainbat balio ezberdin proposatu dira, adibidez, Platonek eta Aristotelesek mimesis ahalmen batekin lotu zuten artearen balioa, denboraren poderioz irudikatzearekin ulertuko dena eta, azkenik, intentzionalitatea. Beste batzuen aburuz, esperientzia estetikoa atsegin estetikoa sortzea da. Baina esperientzia estetiko sortzen duen oro al da artea? Edo, ez al dago atsegina sortzen ez duen artelanik? Zalantza ugari, erantzun urri. Horregatik, zentzu honetan, agian egile oso polemikoaren ekarpenek argitu diezagukete bidea:

Antza denez, Pinkerren ustez gustu estetikoak unibertsalak dira, alegia, patroi unibertsal batzuk ditugu. Horietatik at dagoena, ezin da inondik inora artelantzat hartu. Artelanak, diosku, ez dauka garaian garaiko eta tokian tokiko interpretazioen beharrik, bere baitan izan behar du balioa. Horrela ulertuta, behintzat, asko murriztuko litzateke orain arte izandako zalantza. Baina, benetan al da posible kanon unibertsal bat egotea? Kulturak ez al dauka ezer esaterik? Agian arazoa da saiatzen garela definizio betiereko eta garden bat osatzen giza izaera hain aldakorrari loturik doan ekintza bati. Artelan bat izan daiteke oso ona eta baliotsua bere garaian eta sortzen duen hori galtzea denboran. Musikan argi ikusten da. Zenbat talde onak egon dauden, pixkanaka galtzen ari direnak, onak izateari utzi egin barik.

Beste alde batetik, Pinkerren teoriari helduz, ematen du artearen balioa determinatua dagoela, gure garun estrukturek baldintzatuta. Hori horrela izanda, non sartuko lirateke eztabaida, kritikoren figura eta, besterik gabe, iritzi ezberdinak? Ematen du bakoitzak bere barnean daukala artearen kontzepzioa, besteen beharrik izan gabe. Zelan sortuko lirateke horrela judizio arau-emaileak? Erraz asko eztabaidatu dezakegu naturak goitik behera osatzen duen esparru baten aurrean. Horregatik egiten zait hain zaila Pinkerren jarrera defendatzea. Nire ustez, artea kokatu behar dugu esparru publiko batean, arlo sozialean, besteekin arituz sortzen direlarik honen zentzua eta balioa. Honek ez du esan nahi ezinezkoa dela iritzi bateratu batera heltzera, noskki baietz, baina onartu behar dugu gure izaera, gure ikuspuntua eta gure ezagutza erabat mugatuak direla. Zelan harrapatuko dugu hain labainkorra eta erraldoia den esparru bat?