FILOSOFIARAKO SARRERA II

4.- GAIA. ARTEA.

Artea eta artelanak giza ekintza mota berezi baten emaitzak dira. [Garrantzitsua da azpimarratzea honen berezitasuna]. Gainera, artea unibertsala da, gizakia gizaki denetik garai guztietan eta toki gutietan agertzen baitira haren aztarnak. filosofia praktikoa.

Arteari dagokionez auzi garrantzitsuena muga non dagoen ezartzea da. Jakin nahi da giza ekintza mota bat zerk bihurtzen duen arte (ezaugarriak)

Zer da artea? Nola dakigu artelan baten aurrean gauden ala ez? Beraz, arteari buruz, besteak beste, galdera metafisikoak (zer da arte deritzogun hori? irizpideak) eta epistemologikoak (nola dakigu arte lan baten aurrean gaudela?) ditugu.

Egile asko egon dira artearen inguruko galderak erantzuten saiatu direnak. Bereizi daiteke zer den artea eta zer ez? Tolstoi adibidez, saiatzen da hori erantzuten.

Platonen testuetan ere agertzen da kezka hau, alegia, zer egin behar da artistekin?

Oso gertu dugun jarduera da honakoa, baina honen inguruko galderak plazaratu behar ditugu, zalantzak daude -> orduan jotzen dugu definizioetara. Baina libre? Mugarik ez duen jarduera mota bat? Dena da artea? Honen aurrean badaude jarrera ezberdinak:

Eszeptikoak: artea zehaztezina zentzurik gabeko jarrera. WITTGENSTEIN (“filosofia azterketak”). (beti ez da nabaria komunean duten hori: familia-antzen ikuspegia).

Erlatibistak: kulturaren arabera…

Baina beste batzuen ustez mugak jarri behar ditugu.

Aristoteles eta Platonetik gaurdaino saiatu dira azaltzen zer den artea.
Zerbait artea dela eta beste zerbait ez dela esateko irizpidea (labana) definitu behar da. Tolstoi hori egiten saiatzen da. Tolstoirentzat arte ez zena orain eredu da (Baudelaike).
Artea identifikatzeko/definitzeko egindako oinarrizko saiakerak + arazoak.

Artea egitura konplexudun instituzioa. Artea oso presente dugu egunerokoan, baina definitzeko orduan zailtasunak sortzen dira. Mugarik gabeko jarduera? zehar kontzeptua.

Artea: giza ekintza bat da. Askotan azpimarratzen da artelanek badutela berezko balio bat. Arteak bestelako giza ekoizpenekin alderaturik, badu ezaugarri berezi bat: antza, eta eztabaidagarria bada ere, artelanek, artelan gisa, berezko balioa (artistikoa) dute, haien balioa ez da finkatzen bestelako helburu bati begira.

Baina, hozkailu baitek badu funtzio bat (funtzio horrek ematen dio balioa). Batzuen ustez, funtzioa izan daiteke obren balioa baina ez halabeharrez. Izan behar du berezko balio bat. Honakoak balio dezake apaingarri gisa. Baina honetaz aparte suposatzen da baduela beste balio bat edo izan beharko lukeela. Izan dezake ere balio erlijiosoa, ekonomikoa, edo estetikoa… Balio instrumentala ere izan dezake. Halere batzuen ustez, hauek guztiez aparte badu beste balio bat

Baina zein da berezko balio hori?

Artisau (-> funtzioa) eta artisten ( -> berezko balioa) lana parean jarri?

Balio instrumental horretatik at, arteak behar du zeozer. Artearen balio estetikoaren baitan originaltasuna ere sartu behar dela uste dute zenbaitek.

*Arte masa kritikatzen denean badirudi artea zerbait iluna izan behar dela (elitismo kutsu bat). Masaren artea: boterearen ideologia transmititzen duena. Baliatzen dira merkatuaren legeaz. Tolstoi honen aurka ere badago.

Hauek egin zituzten lege batzuk obrak bereizi ahal izateko. Ulergarria izan behar da jende gehienarentzat? Saiatu ziren ezaugarri batzuk zehazten

Carroll: “Masa artearen filosofia” -> pentsalari elitisten kontra.

Era askotako kritikak egon dira:

Aldarrikatu berezko balioa. Hori begi aurrean jarri. Esaten du zergatik den baliotsua

Eszeptikoa

Erlatiboa

Kritikon (grekeraz) -> epaia. Kritikarien jarrera nolakoa izan beharko litzateke? Kritika egiteko behar dira baldintza batzuk, adibidez, kritikatu beharreko esparruan murgiltzea (Hume).

Artea aztertzen duen arloa artearen teoria/filosofia edo estetika da. Artearen filosofian gehien landu den gaia artearen izana da. Aristoteles, Tolstoi…. Gaur egun batzuek iragarri dute artea hil egin dela eta garai post-artistiko batean gaudela (A. Warhol, Duchamp…- en agerpenen ondorioz). Hots, artearen inguruko kezka. Zer sartu daitekeen artearen gurdi honetan eta zer ez.

ARTEA ETA DEFINIZIOA: TEORIA INSTITUZIONALA.

Arte-munduak erabakitzen du gizakiak sortutako artefaktuen artean, zeintzuk merezi duten arte izena eta zeintzuk ez. Aldaketa ugari dauden heinean, zailtasunez ase gaitzake.

Kontua da, zergatik jotzen da zerbait artetzat?

Artearen definizio batzuk estuegiak dira eta artetzat hartuko genituzkeen obra asko, sare horretatik at gera daitezke.

Arteak beti har ditzake gauza berriak bere baitan (hau izan daiteke bere ezaugarri bat, alegia, etengabe berrikuntza prozesu batean murgildurik egotea). Artea definituko balitz, artea aldaezina izango litzateke eta ez da horrela.

Ez dago artelan guztiak	biltzen dituen ezaugarri komun bat.

Honen harira, egon dira jarrera ezberdinak, adibidez, eszeptikoena

Definitzea* fenomeno bat ulertzeko saiakera bat da. *Platon “Sofista” liburuan, sofista zer den definitu filosofoarengandik ezberdintzeko.

Arazoa: beti agertzen dira kontrako kasuak. Artetzat hartzen diren askok ez dute definizioekin bat egiten.

Artea, diote, orokorregia dela eta egokiagoa dela eztabaida gehiago zentratzea. Pinturaren baliabideen, kasu. Hemen genero, azpigenero…. Sailkapen bat egiten da, alegia.

Irtenbidea: artea ezin da definitu. Zenbait osagai argitu daitezke, baina ez denak. Dena den, honek ez du esan nahi alferrikakoa denik.
Beste irtenbidea:

Mugatu esparrua -> puntuka aztertu. Artearen baitan dauden generoak. Generoen mundua joan da handitzen, horregatik aztertu daitezke azpigeneroak. Kategorien mundua oso garrantzitsua gure bizitzan. Nahiz eta arazo politikoak egon daitezkeen hauen inguruan, mapa bat beharrezkoa da gure burua bertan kokatu ahal izateko.

Hots, artea definitzearen erronka handiegia dela dirudien arren, generoaren erabilera oso baliagarria izan daiteke.

Artearen definizio saiakera batzuk ikusiko ditugu arteak historian zehar izan duen bilakaera ulertzeko.

ARTEAREN DEFINIZIO HISTORIKOAK

Artea eta intentzionalitatea. Platon eta Aristotelesen garaia. “mimesis”=antzeratze, imitatze. Artea errealitatea imitatzea da.

Tragedia Grekoan kasu, eguneroko bizitzako ertz batzuk azpimarratzen dira.

Platon: artea arriskutsua da emozioekin loturik dagoelako. Ikuspegi ezkorra bere garaiko artearen panoramaren inguruan. Artistek emozioak manipulatu eta artea bide txarretik daramate. “Poetak hiritik kanpora bota eta barruan geratzekotan, politika onaren (Errepublika)ren zerbitzura”.
Artea zerbaiten zerbitzurik dago, ezin da aske egon =/= artearen autonomiaren aurka. Artea kontrolatu behar da arriskutsua delako.

Aristoteles: artea modu berean ulertu (mimesis). Artea emozioak kontrolatzeko(bideratzeko modu bezala ulertzen du katarsis).

Hots, Platonek eta Aristotelesek artea mimesis bezala ulertzen dute, baina Platonek alde arriskutsua azpimarratzen du eta Aristotelesek hezkuntzaren aldea.

Argi dago definizio hau ez dela onargarria gaur egun onartzen diren kubismo, dadaismo…. Kontuan hartzen baditugu.

Aurrerago artea imitazio bezala baino, errepresentazio/irudikapen bezala ulertu izan da nozio zabalagoa eskuratu (Gernika, adibidez).

Duchamp-en “pixontzia”, kasu: ez da imitatzailea (beraz ez da artea) edo modu zabalagoan, ez da errepresentatzailea (artea ez da). Intentzionala (hau da, kanpoko zerbaiti egiten dio erreferentzia intentzionaltasun honek), aldiz, bada artearen inguruko gogoeta bultzatzea baitu helburu. TOLSTOI: hau ez da artea.

[MIMESIS ERREPRESENTAZIO INTENTZIONALITATEA].

Intentzionalitatea mimesis-aren garapen gisa uler daiteke.

Artea eta plazer/atsegin estetikoa. XVIII mendean nagusi (Ilustrazio garaian). (Batteaux)

Artea atsegin iturri bezala ulertzen da. Plazer estetikoaren iturri gisa. Ez da hainbeste errepresentatzea, jada.

Eztabaida: zer da gustua? Zer da atsegina? Ideia hauek XVIII mendean oso presente.

Edertasunaren esperientzia/esperientzia estetikoa. Hemen asko erreparatzen zaio hartzaileak gauzei egiten dien harrerari, bestean zen gehiago arteak zer errepresentatzen zuen. Arte-lanek guregan zerbait eragiteko gaitasuna dute, guregan esperientzia estetikoa eragiteko izan dira sortuak.

[ontologiatik epistemologiara].

Baina, artelan askok ez dute esperientzia estetikorik sortzeko ahalmenik.

Hume: “gustuaren araua” horri buruzkoa. Artearen aurrean gauden identifikatzeko hartzaileari arteak egiten dion hori ere (?) da irizpide.

Estetika: nola jasotzen dugun zentzumenen bidez zerbait (aszesis) --> FOKOA.

Ikuskera hau da Tolstoi-k kritikatuko duena. “Artea gustu kontua bihurtu da” (mespretxuz)

Alderdi zentzuzkoa: arteak zeozer piztu behar du hartzailearengan. Baina, gaur egun artetzat jotzen diren artelan asko definizio honetatik kanpo daude (Duchamp-en pixontzia, arte kontzeptuala….). Ez dute ezer pizten eta piztekotan, edertasunaren esperientzia ez.

Artearen ildo batek kontra egiten dio definizio horri. Artea zentzu honetan beti da iraultzailea, ezarri nahi direnen arauen kontrakoa (subertsiboa).

TOLSTOI. (Hutcheson, Voltaire, Diderot, Baudelaire… Humeren kontra) Artea gustu kontua bilakatu. Bi judizio mota bereizi:

Arte lan hau gustuko dut

Arte lan hau ona da honetan sakondu. Egile garaikideak lehenengoan jauzi ziren.

Tolstoiren arabera ikuspegi honek artea gustu kontu bihurtzen du. Badirudi artea, subjektibitatearen atzaparretan erortzen dela. Berak uste du artearen inguruko juizioak objektiboak izan behar direla. Hortaz, lehenik, bi auzi jarri behar dira mahai gainean:

Tolstoiren argazkia zuzena da?

Zer uste zuten besteek arteaz?

Dena den, kontuan hartu beharko genuke ea Hume, Diderot…-en inguruan duen ikuspegia erreala den, alegia, ea benetan subjektiboak diren.

TOLSTOIREN TESIA: Artearen gaineko judizioak ezin dira izan gustu-baieztapenak: artearen gainean badago objektibotasun puntu bat.

Beraz, zer da artea?

Artea adierazpide bat da. Egilearen sentimenduak adierazten dira eta hartzaileak jasotzen ditu. Artistaren barneko mundua adierazi (Artea eta hizkuntza parekatu: lehenengoak, pentsamendua; bigarrengoak, sentimendua). ENPATIA gisa ulertu.

EGILE ARTELAN (KANALA) HARTZAILEA.

Hortaz, hiru elementu bereizten ditu prozesu honetan:

Ikuslea

Egilea eta bere sentimenduak

Artelana, aurreko biak lotuz.

Helburua: egileak eta hartzaileak bat egitea ia-ia bide komunikatibo bat da.

Esperientzia estetikoak edo edertasunaren esperientziak ez dute eginkizun berezirik.

Artea komunitatea osatzeko baliabidetako bat. Komunikazio tresna da. Erlijioaren adibidea: jendeak bat egitea eta sentimenduak partekatu. “ikuspegi komunitarista”: garrantzitsuena sentimenduen partekatzea da.

Artea definitzen saiatzen da “Zer da artea?” obran.

DEFINIZIOAREN ARAZOAK:

Sentimendu transmisioa ematen den egoera guztietan ez dago artea. Hots, sentimenduen transmisio oro ez da artea.

Tolstoiren ikuskera defenda daiteke artearen definizioa zentzu hertsian hartuz (eskultura, pintura…. Baliabide zehatzetan zentratuz). Esan behar du zein sentimendu transmititzea den artea eta zein ez.

Sentimendu transmisioaren arazoa. Batzuetan hartzaileak egileak sentitu ez dituen sentimenduak jasotzen ditu. Hots, antzezlan, eleberri… erabiltzen diren baliabideak egileak sentitu ez dituen sentimenduaren transmisioa lor dezakete. Edo enkarguak: transmititzen dena ez da artistak sentitzen duena.

Artelan asko daude sentimendurik transmititzen ez dutenak gogoeta bultzatu. Ze puntutaraino da artearen muina sentimenduren transmisioa? beste helburu batzuk izan ditzake: gogoeta bultzatu, sentsazioak…. Efektuak

Tolstoi-k artea bide etiko bezala ulertzen zuen, pertsonek bat egitea. Agian, bere obratan hori zen bere helburua, baina honek ez du esanahi artearen funtzioa soziala denik derrigorrez. Batzuetan artista koloreekin baino ez du esperimentatu nahi…

Batzuek diote artea definitzea alferrikakoa dela, ezin baita definitu. Baina beti da emankorra saiakerak egitea.

Tolstoiri onartu behar zaio arrazoiaren zati bat, baina arteak gainezkatzen du berak jarritako harresia. Bide beretik, Aristoteles eta Platonen definizioak ere hanka-motz geratzen dira. XVIII mendeko ikuskera ere interesgarria da, baina ezin da azkenengo hitza izan.

SUBJEKTIBOTASUNA ETA OBEJTIBOTASUNA.

“Gustuko dut” ------------------------------ “ona da”

HEDONISMOA. (Kant, Hume…) biak lotu.

Bi baieztapen horiek esanahi bera dute, azken buruan, artea balioztatzeak giza gustuekin zerikusi handia dauka. Artearen balioa giza gustuekin lotzen da zuzen-zuzenean, hortaz, balio-baieztapenak subjektiboak dira.

Artearen balioa: gustu-kontua=subjektiboa.

TOLSTOI . Biak banandu .

Artea ez da esperientzia estetikoa edo edertasunaren esperientzia, beraz, ez da zerbait subjektiboa.

Plazer estetikoak (gustua, subjektibotasuna) ez du obra baten balioa agortzen.

TOLSTOI-ren jarrera XVIII mendeko arte-ikuskeraren inguruan: artea definitzeko modu hori subjektiboa da gustu kontuetan erortzen delako.

Hume-k, Tolstoiren kontra joz, artearen gaineko judizioak objektiboak direla dio.

HUME. Hedonismo subjektibistatik aldentzen da. Balioztatze bat ez da beti subjektiboa, objektibismotik gertu egon daiteke.

Subjektibismotik objektibismora doan lerroan non kokatzen da artea?

Tolstoiren ustez, Humerentzat hartzailearen esperientzia (garrantzitsua subjektiboa dela dio) eta han amaitzen da.

“gustuaren (konnotazio subj) araua (obj)” lana.

Ez da edozein hartzaileren esperientzia, gomendioak ezartzen ditu. Hartzailearen izaera:

Lehenengo baldintzetakoa: obra bat epaitzeko aurreiritziak baztertu. Ahalik eta neutroen.

Konparatzeko ahalmena

Eskarmentua

Honekin, hartzaile subjektiboa bihurtzen da objektiboa.

Baldintza hauek betetzen dituen edonor izan daiteke kritikaria. Kritikaria da hartzaile fin bat. Hots, Humek esperientziaren inguruan hitz egiten duenean, mota honetako esperientziaren inguruan arituko da. Batere subjektiboa ez dena.

Guzti honek ahalbidetzen du beste pertsona batekin eztabaida bat izatea subjektibotasunaren munduan pentsaezina dena. Sortu arrazoiaren espazio bat, non argumentuak jarri daitezkeen mahai gainean.

Subjektibotasunaren munduan kontzeptu hauek guztiak arrotzak dira: hobetu, aldatu…. Esperientzia dastatu egin behar da.

ONDORIOA: balioztatzea ez da, besterik gabe, sumatutako atsegina edo norberaren gustua adieraztea. Balioztatzeak ekar dezake arrazoien sare bat, kritikagarria dena.

Nahiz eta filosofo hauek niaren esperientzia azpimarratzen duten, euren argudioa ez da subjektibotasunean agortzen. Egin behar da zera da: jokoaren erregelak ulertu, hobeto dastatu ahal izateko judizio objektiboagoak eskuratu. Hau ez da Jainkoak ematen digun dohain bat, baizik eta esperientziaren poderioz eskuratzen dugun zerbait.

Ezin da esan obra bat ona den edo ez hartzailea kontuan hartu barik (Tolstoiren argudioaren bidetik) baina hartzailea ezin da edonor izan.

Laburbilduz, Tolstoik hartzailearen esperientzia artea definitzeko irizpide bezala hartzea baztertuko du; Humek eta haren jarraitzaileek egiten dutena subjektiboa baita. Baina ez da hemen amaitzen; Humek ez duelako edozein hartzailea onartzen, ahalik eta objektiboena baizik.

Askotan objektibismoa modu bakar eta absolutu bezala ulertzen dugu, baina ez da hala: plurala izan daiteke. Gakoa: eztabaidarako espazioa egotea.

Posible da iritzi ezberdinak eta kontrajarriak egotea nahiz eta objektibotasun horretatik edan. Kontuan hartu behar dugu giza ekintzen emaitza direla gertakari hauek, alderdi askotatik aztertu daitezkeelarik.

ARTEA ETA INTERPRETAZIOA.

Giza ekintza mota bat den heinean, interpretaziorako aukera zabaltzen du.

Artelan orok, interpretazio lana eskatzen du eta, neurri batean, honek egiten du lanari buruzko gure ikuskera aldatzea edo sakonagoa bihurtzea.

Artelan batek zenbait ulerpen edo interpretazio onar ditzake eta, interpretazio bakoitzak zenbait balioztatze ere onar ditzake.

Kontua da: Zeren arabera interpretatu behar dut?

Egilearen asmoa, obraren mugak eta obra bera identifikatzeko. Honek bideratu behar du artearen interpretazioa TOLSTOI-ren bidetik (egilearen sentimenduak partekatzeak ahalbidetzen duen komunikazio jarduera).

Egin diezaioke aurre iritzi orokorrari, beharrezkoa da jakitea.

Kanpo-informazio guztia erabili, egilearen asmoa ezagutzea ezinezkoa baita. Interpretazioa ezin da ezagutezina denaren esku utzi.

Indar psikoanalitikoak

Indar soziologikoak (MARX artelanak gainegituran kokatzen dira, produkzio harremanen gainean eta menpean eraikitzen den gainegituran).

Honen aldaera batek zera dio: begi-bistan dugun horretaz aparte, ez dago ezer.

Testuingurua garrantzitsua da obraren esanahia zehazteko.

TARTEKO PLANTEAMENDUA:

Interpretazioaren muina artelanean bertan kokatu behar da

Egilearen asmoa ezagutzea garrantzitsua izan daiteke, honek alda dezakeelako gure interpretazioa.

Bien arteko oreka behar da.

Obrak berak eta beraren inguruko kanpo-informazioak ere (asmoa bera) eraman gaitzakete hipotesi bat eratzera.

Adimen eta ulermen ahalegina eskatzen du.

Ahalegin honen gainean egiten dugu balioztapena.

Ez da hartzailearen esperientzia soilean oinarritzen, baizik eta adimenak eta ulermenak eginkizun garrantzitsua dute.

Deskripzio eta interpretazioaren arteko harremana.

Zientzia hipotesiak planteatu egitate batzuei zentzua (interpretazioa) emateko.

Hipotesiak egitateen interpretazioa dakar. Hipotesiak, ulergarri bihurtzen ditu egitateak.

Ikusten dena, interpretazioaren araberakoa da, egitatearen deskripzioa egitatearen interpretazioaren araberakoa da. (Eguzkiaren adibidea)

Deskripzio purua ezinezkoa?

Obra bat interpretatzeko, obra bera deskribatu behar dugu , baina hura deskribatzean, neurri batean interpretatzen ari gara. (kategoria batean kokatu, teknikak…)

Interpretazioak deskripzioa behar du eta deskripzioak interpretazioa.

ARTEA ETA MORALA: BALIO ESTETIKOAK ETA ETIKOAK.

Ze harreman dago balio artistiko eta etikoen artean? Harremana dago? Egotekotan, nolakoa?

O. WILD. Artea balio estetikoen arabera ebaluatu behar da soilik. tesi autonomista (artearen autonomiaren aldarrikapena). Aristotelesen kontra.

AZURMENDI. Poetari ez diogu eskatzen morala izatea edo hezkuntza/politikoaren menpe egotea.

Noraino da defendagarria artearen autonomia ala zuzentasun politiko-etikoa eskatu behar al zaio?

Platon artearen autonomiaren guztiz kontra. Poeta politikaren mesedera eta bestela, hiritik kanpora. (Arazoa: muga bat jartzekotan nola gelditu hori?)

Platonek “Errepublikan” artea arriskutsutzat jo eta arautu beharra zegoela esan. Arrazoimenak agindu behar du artearen munduan. “Eder faltsuaren aurrean eder egiazkoa defendatu”.

Zelan balioztatzen da artea ikuspegi honen arabera?

Balio estetikoei soilik erreparatuz eta, gainerako balioetatik utziz esparru autonomoa.

AUTONOMIA KONTROLA

ARISTOTELES ETA PLATON: kontrola.

Poeta politikaren menpe, hezkuntzaren zerbitzura, mugitzen dituelako pertsonen emozioak, oso arriskutsua izan daiteke ez bada kontrolatzen. Autoritate politikoak mugak jarri behar dizkio arteari. Arteak, poetikak adibidez, badauka betekizun bat gizartearen baitan. Ikuspuntu politiko-moralik gabeko artea begi txarrez ikusten zuen Platonek. poetak kanporatu zitekeen.

Honek esan nahi du zentsura beti onartu egin behar dela?

Zelan balioztatzen da artea ikuspegi honen arabera?

Balio artistikoak balio etiko-politikoen menpekoak izan behar dira.

TARTEKO IKUSKERAK.

Lotura estuak daude balio etiko-politiko eta artistikoen artean.

Zenbaitetan, zailtasunez ulertu daiteke balio artistikoa balio etiko-politikoak aintzat hartu barik balio estetikoen baitan badaude balio politikoak. Balio etikoak balio estetikoan eragin dezakete neurri batean.

Bi balio horiek paraleloki garatu, batak bestean eragin barik. Adibidez: film bat estetikoki zuzena, etikoki arbuiagarria. (ez da muturreko autonomia). Artelan batean auzi etikoki gaitzesgarriak agerraraztak ez du beti ekartzen obraren gainbehera ez etikoa , ez estetikoa.

Balio etiko positiboa balio estetiko positibo bihur daiteke

Balio etiko negatiboa balio estetiko negatiboa bihur daiteke.

Artea, giza ekintza baten emaitza den heinean, ebaluaketa etikoaren atzaparretan eroriko da, zenbaitetan balio etikoen barruan, politikoak baitaude.