PENTSAMENDUAREN HISTORIA II

3. GAIA: GREZIA KLASIKOA

ESKATU 2016-05-03

ESKATU 2016-05-05

ESKATU 2016-04-28

Gizakiaren lekua: Jainko eta piztien artean. Jainkoekin eta piztiekin ezaugarri komunak ditu, baina baditu ere ezaugarri ezberdinak horiekiko. Hesiodoren lan eta Egunetan agertzen da gizakiaren inguruko informazioa honek ezaugarri komunak ditugula esan zuen. Ezberdinak ziren baina leku berean bizi iren jainkoekin. Ez zuen gaitzik ezagutzen, lurra oparoa zen eta fruitu asko ematen zituen ez zen zahartzen, baina momentu batean hil egiten zen. Lanik egin gabe bizi zen. Hasierako momentu bat zeinetan gizakia zoriontsua zen. Baina egoera hori aldatu egingo da eta horrek baldintzatuko du bere bizitza. Errituak eta mitoak ziren garrantzitsuak Grezia Klasikoan. Mekone izeneko lekuan zeuden elkarrekin.

Prometeok gauza guztiei aurre egiteko gaitasuna zuen. Metis jainkoa zuhurtzia, adimena. Lotzen dute Prometeorekin.

Grezian, jainkoak gurtzen direnean sakrifizioak egiten dira. Prometeok idi bat hartu eta hil egin zuen ebaki. Jangarria zen oro hartu eta idiaren urdaian sartuko du. Figura oso nazkagarria. Itxura nazkagarria duen sabel batean sartzen du jaten dugun oro eta hezurdura beste poltsa batean itxura erakargarria eman, koipez estali.

Zeus zuhurra eta maltzurra zen. Berak bazekien iruzurra zela, baina hezur poltsa hartzea erabaki zuen. Handik aurrera, haragia jan beharko dute gizakiek. Horrela hezurrak jainkoei, koipez estalirik eskaini beharko zaizkie, erre.

Hesiodok ematen digu azalpen bat erritu horien inguruan. Ezberdintasun oso garrantzitsua gu bion artean: gu materia gara, organismo bizidunak - horregatik jan behar ditugu elementu organikoak, desagertuko gara. Jainkoek, ordea, organikoa ez den zerbait jaten dute, gizakien otoiez baliatu.

Gizakiari sua kentzen dio Zeusek haserre bat dela eta. Sua beharrezko elementua da gizakiarentzat surik gabe ezin ditu jainkoak gurtu ezta animaliak sukaldatu, ezta bere etxea berotu. Gainera armak suarekin egiten ditu.

Prometeok (Jainko filantropikoa) sua lapurtu egiten du. Jainkoen den zerbait gizakiarengana ekarri ferula (banbu modukoa). Azal moduko bat baina barruan hutsik (kainabera) izkutatu eta ekarri zerutik lurrera.

Zeus haserretu egiten da. Prometeo Kaukasora eramaten du eta bertan mendi batera kateatzen du- Egunero bele bat etortzen zio eta gibela jan egiten dio. Gauan berriro erregeneratuko zaio.

Hau, ordena naturalaren hausketarekin lotuko da. Ordena naturala naturaltzat jotzen diren gauzak, baina baita elementu kulturalak. Prometeok ordenaren kontra, Zeusen boterearen kontra gizakiari mesede egiten Jainkoaren gainetik jarriz ordena naturala hankaz gora jarri. Ordena naturalaren hausketa, adibidez, emakumezkoek euren senarrak akatu, …. Heriotza kateatu.

Zigorra ere gizakioi jarri.

Zigorra zua kendu

2 ekintza sua lapurtu. 2 zigorra ez prometeori, gizakiari baizik.

Sortuko du Pandora (guztia, opariak) Jainko guztiek dohain bat eman Pandorari.

Pandorak edertasun handiegia dauka, edonor limurtzeko gai, janzkera erakargarria, ahots ederra…. Baina, kainaberak sua izkutatzen zuen bezala eta idiaren gibelak jangarria izkutatzen zuen bezala, Pandorak bere itxura izkutatu egiten du. Bere apetak izkutatu, izaera aldakorra txakurraren adimena.

Prometeo bere anaiarekin bizi da. Gizakiaren ezaugarrien berri emateko balio digu kontakizun honek.

Prometeo dena garaiz egiten du, lehenagotik daki, dena ezagutu
Epimeteo gauzak gaizki ikusi, beti berandu ibiltzen da.

Kezkatzen da bere anaiarekin eta eskatzen dio ez hartzeko Jainkoengatik etortzen den ezer. Baina, Hermes etorriko da eta Epimeteok onartuko du bere oparia

Pandoraren jakinmina oso handia zen kutxa bat dago, Pandorak ekarriko duena (gaixotasuna, zahartzea….) eta Pandora beldurtuko da, baina ixten duenerako, gaitzak askatuko dira. Gauza bakarra geratzen da, elpis (itxaropena, itxarotea).

Kondaira sinbolikoa da zentzu bat izango litzateke itxaropenik ez dugula eta ezin dugula itxaron. Baina itxaropena ez da gaitz bat. Hemendik aurrera, gizonezkoek emakumea bilatu beharko dute ugaltzeko (lehen bat-bateko ugalketa). Halaber, gizakiek bizirauteko lan egin beharko dute, lurra landu… Gaitza egongo da munduan.

Gizakia jainkoengandik bereizi prometeoren ekintza --- zigorra---2. Ekintza --- zigorra (honekin azaldu gure mundua, zelan ugaltzen garen)

Gizakiaren berezko ezaugarrien bereri ematen zaigu:

Errituak jainkoekin harremanetan jartzen gara, baina mugak oso zehatz finkatuz. Naturaz ezberdinak gara.

Jainkoek nektar dibrosia eta kearekin elikatu (betierekoak dira) eta guk materia organikoz (hilkorrak)

Piztiek ere materia organikoa jan egien dute baina gizakiek materia organikoa sukaldatzen dute. Sua: jainkoen ordaina da, suari esker jainkozko.

Ezaugarri horri esker, Jainkoekin harremandu, baina baita piztiengandik bereizi.

Sua: 1. Jainkoa: harremanak (finkatuta). Hezurdura eta koipea gurtze eta guk organikoa
2. Animaliengandik bereizi

jainkoak
Gizakia
piztiak

sua

Lehen Jainkoek janaria ematen ziguten, orain lan egin behar dugu.

Prometeoren bi lote: 1. Itxura ederrekoa, iruzurra
2. Itxura nazkagaarria gauza onak

Zeusek ere iruzur egiten digu. Pometeok lapurtu, izkutatuz. zeusek erantzuten du kanpotik ederra den zerbait eskainiz baina azalekoa.

Pandora lurrera iritsi eta gizakiak lan egin behar du. Landatu, baina itxaron behar du landarea hazi arte, zikloa, prozesua. Ugalketa prozesuarekin berdina, bizitza berria sortuz.

Jainkoak ez dira hiltzen, piztiak bai baina ez dakite. Gizakiek soilik ezagutzen dute hau. Ez dakigu noiz eta nola. Gizakiak badu aukera gauzak proiektatzeko itxaroteko. Etorkizuna aurreikusteko gaitasuna arazo batzuei aurre egin.

Gizakion izaera Prometeiko (gauzak ondo aurreikusi) eta Epimeteikoa (gauzak txarto aurreikusi)

Gizakiaren egunerokotasunaren berri ematen digu. Zergatik lan egin behar duen, zergatik dagoen gaitza, ezkontza… eta zergatik den justua hori horrela izatea.

Eskema hori hierarkikoa da eta mugek garrantzi handia daukate bakoitzak dagokiona egiten du. Izaki bakoitzak bere izaerari dagokion lekua hartu behar du.

Erregea
hiritarra
Aita
semea

Hierarkia argia. Denak elkarrekin bizi dira. Kosmosa ere izaki hauetaz eraikia dugu. Bakoitzak dagozkion mugak gainditzen dituenean zigorra.

Hybris gehiegikeria, harropuzkeria. Gizakia jainkoaren den zerbait egiten duenean. Baita piztiak bezala jokatzen duenean Prometeok Zeusi aurre egin.

Jainko bati lehia

Jarrera hiebristikoa (Prometeo zeusi)

Bere rolari ez dagokion zerbait.

Sophosyphe zuhurtzia.

Gizarte hierarkiko hau, mitoen bidez bermatu, ezarri, babestu, indartu, erakutsiz zer suposatzen duen ordena iraultzeak. Justu bezala irudikatzen da ordena.

Errituen funtzioak: mugak zeharkatzen direnean, norbaiten lekua hartu.

Mito hauetan estruktura hau ikusiko dugu, baina bestelako hierarkiak aipatuz ere, adibidez, erregea/hiritarra

ARISTOFANES. Emakumeek iraultza eta boterea eskuratu mugak gainditu.

Tragedian. Heroiek hibrisarekin lotura dute. Hiri demokratikoa eta heroiaren figura ezin dira uztartu (pribilegiodun pertsona).

Grezian lehiaketa une oro gertatzen da, gizakia eta jainkoen artean. Gizakiarengan oso ohikoak diren jarrerak dituzte maiz jainkoek gizakien artean ere dago lehia: olinpiadak

Lehiak berebiziko garrantzia du, pertsona guztiak saiatzen dira lehia egiten. Ondo ikusia dago, mugak zeharkatzen ez badira, alegia, erregea eta hiritarra, aita eta semea…. Zuhurtzitik, neurritik at dagoelako gehiegikeria.

Helburu politikoa dute, ez egun guk esleitzen diegun rola.

AGÓN Lehia, txapelketa. Gizarte agonistikoa dugu honakoa, ongi ikusia dago. Hau beti da oinarria. (Rapsoda, joko olimpikoetan…)

Kontua da, non gauzatu behar da argon? Muga batzuen barnean. Gizaki batek jainkoekin lehia, semeak aitarekin…. Gehiegikeria, hibrisa.

PHTHONOS Inbidia, jainkoek gizakiarekiko duten bekaizkeria. Beheko mailakoak ezin du onartu Jainko batek burututako lehia sophrosyne. Lehia berdinen artean egiten da.

Jainkoak ez dauka beharrik lehia hori proposatzeko. Jainko ez diren batzuen hibrisak eragiten du lehia.

AKILES.

Jauntxo greko bat. Baina buruzagi bat dago Agamenon. Halako batean, Agamenonek Criseida hartu beretzat. Baina hori, gizon erlijioso baten alaba da. Agamenonek bueltatu behar du baina, Akilesek hartukotako neska eskatzen du. Akiles harretetu egiten da. Jauntxo bat da, baina Agamenon nagusia da.

Handik aurrera, troiakoak irabazten hasiko dira. Ospea gudan irabazten da, gudara joan, hil egiten bazara ospea- loria eskuratu. Besteak akatuz lortzen da. Ospea indibiduoarena , hiraren gainetik jartzen da desertorea da.

Logika aristokratikoa: Hesiodo, Homeroren garaia (k.a VIII), baina k.a V mendean bestelako lotika bat.

Lehiaren garrantzia ikusteko, Homeroren Iliada; troiako gudaren kausa nagusia.

Peleo ezkontzen da Tesisekin. Gonbidatuko dituzte Jainko eta Jainkosa ezberdinak (hera, atenea, afrodita) jainkosen arteko lehia.

Ez dute Eris gonbidatzen, desadostasuna, eztabaida.

Eris haserretzen da eta opari bat ematen du: urrezko sagarra, “ederrenarentzat”. Denek uste dute ederrenak direla.

Zeusengana jo, Jainkoen erregea, berak erabaki dezan.

Atenea: bere laba da, Atenea: bere emaztea; Hera: Uranoren genitaletatik eta itsasotik sortua.

Hermes deitzen du: eramanzazu Alejandro Paris izeneko pertsonarengana. Berak hautatu behar du zein den ederrena. Bakoitzak opari bat emango dio trukean

Hera: Asiako inperioa

Atenea: garaile ateratzea guda guztietan

Afrodita: emakumerik ederrena, Helena.

Parisek Afrotdita eskatuko dio. Helenak senarra du, Agamenonen anaia (Menelao). Parisek Helena hartuko du. Troiako erregearen sema da Paris. Menelaori emaztea lapurtu. Bultzatu guda bat, bere emaztea eta bere ohorea eskuratzeko

Lehia: gizakiak jainkoen kontra.

Horrela hasten da troiako guda.

Greziak mugagabearrekiko nazka. Lehia begionez ikusi, baina beti muga batzuen artean. Rol sozial batzuk. Kulturazio prozesu horren tresna. Lehia onartu, kaosa ekartzen ez badu. Gizarte hierarkiko batean dauden mailaketa guztiak errespetatuz.